शिवपुराणम्

शुभदिने निश्चिते पुनः शङ्करस्य पूजनं कृत्वा, आचार्यः शिष्याणां कल्याणार्थं देवमुद्दिश्य प्रार्थयेत्। स प्रार्थयेत्— "देवदेव महादेव, कृपया मम शरीरे प्रविश; विश्वनाथ, करुणासिन्धो, अनुग्रहेण एनं मोचय।" ततोऽनुज्ञां लब्ध्वा, आचार्यः उपवासिनं वा हविष्यमन्नं वा भुञ्जानं शिष्यं समीपं नयेत्। स शिष्यः एकाहारः वा संयतः स्नातः, प्रातःकृत्यं कृत्वा, प्रणवजपं कुर्वन्, ईश्वरध्यानपरः, शुभकर्माणि समाप्य, आचार्येण उपवेशितः स्यात्। तं शिष्यं उत्तराभिमुखं कुशासनोपविष्टं, मण्डलस्य पश्चिमदक्षिणद्वारस्य अग्रे स्थापयेत्। आचार्यः स्वयम् पूर्वाभिमुखः, समाहितदेहः, कृताञ्जलिः, मन्त्रितोदकं अस्त्रमुद्रया शिष्यस्य शिरसि प्रोक्षयेत्। ततः पुष्पेण स्पृष्ट्वा, नववस्त्रार्धेन मन्त्रितेन शिष्यस्य नेत्रे बद्ध्वा, आचार्यः तं मण्डलद्वारात् प्रवेशयेत्। एवं नीतः शिष्यः शम्भोः प्रदक्षिणं त्रिवारं कुर्यात्। अनन्तरं सुवर्णयुक्तं पुष्पाञ्जलिं समर्प्य, पूर्वोत्तराभिमुखः शिष्यः साष्टाङ्गं प्रणमेत्। ततः पूर्ववत् मूलमन्त्रेण अस्त्रमुद्रया शिरः प्रोक्ष्य, बद्धवस्त्रं विमोचयेत्। मण्डलदर्शनानन्तरं, शिष्यः पुनः कृताञ्जलिः प्रभोः प्रणमेत्। तदा शैवाचार्यः मण्डलस्य दक्षिणे पार्श्वे उपविश्य, शिष्यं स्ववामे कुशोपविष्टं स्थापयेत्। महादेवं पूज्य, शिवमुद्रां स्थापयेत्। शिवतेजसा हस्तं संवित्स्य, शिवमन्त्रं जपन्, शिवभक्तिपूरितः, हस्तं शिष्यस्य शिरसि स्थापयेत्। तथैव सर्वाङ्गसंरक्षणमुद्रां कृत्वा, शिष्यः भगवत्स्वरूपेण आचार्येण साष्टाङ्गं प्रणमेत्। ततः शिवाग्नौ विधिवत् पूजां कृत्वा, त्रिवारं हविः दत्वा, शिष्यं पूर्ववत् उपवेश्य, आचार्यः कर्माणि अनुष्ठयेत्। कुशाग्रैः शिष्यं स्पृष्ट्वा, ज्ञानयोगेन तं प्रविश्य, महादेवं प्रणम्य, नाडीसंयोगं कुर्यात्। शिवशास्त्रविधिना, प्राणं निष्क्राम्य, शिष्यशरीरे प्रविश्य, स्मरणेन मन्त्रान् तर्पयेत्। मूलमन्त्रस्य तृप्त्यर्थं दशहोमाः, अङ्गमन्त्रेभ्यः त्रयो होमाः, तेषां तेषां मन्त्रेण विधानतः। पश्चात् सम्पूर्णप्रायश्चित्तहोमं कृत्वा, मन्त्रवित् आचार्यः पुनः मूलमन्त्रेण दशहोमाः कुर्यात्। देवदेवं पूज्य, शुद्धिं कृत्वा, विधानतः होमं समाप्य, वैश्यं स्वजातौ स्थापयेत्। एवं क्षत्रियत्वं जनयेत्, पुनः तद्वद् ब्राह्मणत्वं च। राजन्यं ब्राह्मणत्वे स्थाप्य, उभयोरपि रुद्रत्वं जनयेत्; ब्राह्मणस्य रुद्रनाम स्थापयेत्। शिष्यं प्रोक्ष्य, पुष्पेण स्पृष्ट्वा, स्वात्मानं शिवरूपं ज्वलद्विस्फुलिङ्गवत् अन्तरात्मनि चिन्तयेत्। नियतविधिना नाड्या प्राणं निष्क्राम्य, तेनैव शिष्यहृदि प्रविश्य, तत्र शिष्यचेतनां नीलबिन्दुसदृशां, स्वतेजसा मलरहितां दीप्तां चिन्तयेत्। तां चेतनां तेनैव नाड्या गृहित्वा, प्रत्याहारमुद्रया, न श्वासेन स्थापयेत्, आत्मैक्याय तु। पुनः कुम्भकवशात् रेचकेन तेनैव नाड्या, तां चेतनां शिष्यहृदि स्थापयेत्। शिवात् तां लब्ध्वा, यज्ञोपवीतं दद्यात्; त्रयो होमाः कृत्वा, सम्पूर्णहोमं च। देवस्य दक्षिणे पार्श्वे उत्तमासने कुशपुष्पच्छन्ने, शिष्यं उत्तराभिमुखं कृताञ्जलिं स्थापयेत्। स्वयम् पूर्वाभिमुखः उत्कृष्टेऽसने स्वस्तिकासनस्थः, शुभनादेन मन्त्रान् जपेत्। सम्पूर्णं शुद्धकुम्भं गृहित्वा, शिवं ध्यात्वा, आचार्यः शिष्यं अभिषिञ्चेत्। ततः शिष्यः स्नात्वा श्वेतवस्त्राणि परिधाय, शुद्धिं कृत्वा, अलङ्कृतः कृताञ्जलिः मण्डपं प्रति यायात्। पूर्ववत् कुशासन उपवेश्य, देवतां पूज्य, हस्ताभ्यां कर्माणि कुर्यात्। भस्मधारणाय देवं ध्यात्वा, हस्तेन शिशुं स्पृष्ट्वा 'शिव' इति उच्चारयेत्। शिवाचार्यः दाहस्नानादिकं विधिवत् कृत्वा, मातृकान्यासपथेन सम्पूर्णकर्म समाचरेत्। शिवपीठं ध्यात्वा, शिष्यस्य शिरसि शिवं आवाह्य, तत्र मनसा यथाविधि पूजयेत्। कृताञ्जलिः देवं प्रार्थयेत्— "सदा अत्र तिष्ठ," इति निवेद्य, शम्भोः प्रभां चिन्तयेत्। शिवं पूज्य, शिवस्वरूपां शैवाज्ञां लब्ध्वा, शिवमन्त्रम् शिष्यकर्णे मृदु उच्चारयेत्। शिष्यः कृताञ्जलिः, मन्त्रं श्रुत्वा, तस्मिन्नेव मनसा लीनः, यथोपदेशं शनैः जपेत्। ततो मन्त्रविशारदः, शक्तमन्त्रेण शिष्यं उपदिश्य, तं शिवमन्त्रेण अभिषिञ्च्य, कल्याणं वदेत्। एवं विधिना श्रद्धया, नियमेन च, आचार्यः शिष्यस्य दीक्षां सम्पूर्णयेत्।