शिवपुराणम्

तत्र भगवतः आवाहनाय यथायोग्यं रक्त-हेमादि-चूर्णैः, दरिद्रस्य तु सिन्दूर-तण्डुल-यव-चूर्णैः अपि, पूजनं विधीयते। एक-व्यास-युक्तं वा द्वि-व्यास-युक्तं, श्वेतं वा रक्तं, पद्मं रच्यते; तत्र एक-व्यासस्य पद्मस्य गर्भः अष्टाङ्गुल-परिमितः स्मृतः। तस्य केशराणि तस्यार्ध-भागेन, शेषे अष्ट-दलानि चादि भवन्ति; द्वि-व्यासस्य तु सर्वं द्विगुणं स्यात्। एवं शोभायुक्तं सुसंस्कृतं च पद्मं, ईशानकोणे स्थापयेत्; एक-व्यासं वा तदर्धं मण्डलस्य वेदिकायां पुनः रचयेत्। तत्र तण्डुल-तण्डुलचूर्ण-तिल-पुष्प-दर्भैः विस्तीर्णे, शुभलक्षणयुक्तं शिवघटं स्थापयेत्। स घटः सुवर्ण-रजत-ताम्र-मृन्मयः स्यात्, गन्ध-पुष्प-तण्डुलैः सिञ्चितः, कुश-दूर्वाङ्कुरैः अलङ्कृतः च। श्वेत-सूत्रेण कण्ठे परितः, नववस्त्रद्वये आवृतः, शुद्धोदकपूर्ण-पात्रं हस्ते, नैवेद्य-छादनेन सह। कृष्णाजिन-आसन-शङ्ख-चक्रं वापि उपयोक्तव्यं, तेषां सर्वेषां स्थाने पद्मपत्रं, यत्र सूत्रादिकं न भवति। तस्य पद्मासनस्य उत्तर-दले, राज्ञः कर्मणः पात्रं स्थापयेत्; तदग्रे चन्दनाम्बुना अभिषिञ्चेत्। ततः पूर्ववत् पूर्वदिग्भागे मण्डलस्य, मन्त्रपात्रे च, सर्वकर्माणि सम्यक् कृत्वा, परमेश्वरस्य महापूजां कुर्यात्। समुद्रतीरे, नदीषु, गोशाले, पर्वते, देवालये, गृहे, वा अन्यत्र रम्ये स्थले अपि, पूर्वोक्तं सर्वं कृत्वा, मण्डपस्य सन्निधौ वा विना, यथापूर्वं मण्डलमुपकल्प्य, वह्निवेदिकां च स्थापयेत्। पूजागृहं प्रविश्य, प्रसन्नवदनः, सर्वमङ्गलयुक्तः आचार्यः, नित्यकर्माणि यथाविधि कुर्यात्। मण्डलमध्यभागे महेशस्य महापूजां कृत्वा, पुनः शिवघटे शिवस्य आवाहनं पूजनं च कुर्यात्। यज्ञपालकं प्रभुं पश्चिमाभिमुखं ध्यानं कृत्वा, दक्षिणे राज्ञः पात्रेण पूजां कुर्यात्। मन्त्रपात्रे मन्त्रं स्थापयित्वा, मन्त्रकुशलः सर्वमुद्राः कृत्वा, मन्त्रपूजां सम्पादयेत्। ततः श्रेष्ठाचार्यः शिवाग्नौ होमं कुर्यात्; अन्ये द्विजातयः मुख्यवेदिकायां हविः समर्पयन्ति। तेषां आचार्याहविर्भागस्य अर्धं भागं विधीयते; श्रेष्ठाचार्यः मुख्यवेदिकायामेव हविः जुहोति। अन्ये वेदं स्तोत्रं शुभवचनानि च पठेयुः; केचन शिवभक्ताः सम्यक् जपं कुर्वन्ति। नृत्य-गीत-वाद्य-आदिषु शुभकर्मसु, सभायाः यथाविधिपूजनं च कार्यम्। शुभदिवसस्य घोषणां कृत्वा, पुनः शङ्करस्य पूजां सम्पाद्य, आचार्यः शिष्यानां वरार्थं देवमुपास्ते। "कृपया भगवन्, देवेश, मम देहे प्रविश," इति प्रार्थयित्वा, "विश्वनाथ, दयासिन्धो, अनुग्रहात् एनं मोचय," इति च वदति। ततः अनुमतिं लब्ध्वा, आचार्यः उपवासी वा हविष्याशी वा शिष्यम् आनयेत्। स एकभुक्तः, संयतात्मा, स्नातकः, प्रातःकृत्यं कृतवान्, प्रणवं जपन्, प्रभुं ध्यायन्, शुभकर्म समाप्य। तं शिष्यम् उत्तराभिमुखं, कुसासनम् उपवेश्य, पश्चिम-दक्षिणद्वारस्य पुरतः स्थापयेत्। आचार्यः स्वयम् पूर्वाभिमुखः, समाहितवपुः, अञ्जलिं कृत्वा, मन्त्रितोदकेन शिष्यस्य शीर्षे अस्त्रमुद्रया सिञ्चयेत्। पुष्पार्पणेन ताडयित्वा, नवसंस्कारितवस्त्रार्धेन शिष्यस्य नेत्रे बद्ध्वा। ततः आचार्यः शिष्यम् द्वारतः मण्डलमध्ये नयेत्; शिष्यः तदनुगतः शम्भुं त्रिवारं प्रदक्षिणं कुर्यात्। ततः सुवर्णयुक्तं पुष्पाञ्जलिं प्रभवे समर्प्य, पूर्वोत्तराभिमुखः शिष्यः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य। ततः मूलमन्त्रेण, अस्त्रमुद्रया शीर्षे सिञ्च्य, आचार्यः ताडयित्वा नेत्रबन्धनं विमोचयेत्। मण्डलं दृष्ट्वा, शिष्यः पुनः अञ्जलिं कृत्वा प्रभवे प्रणमेत्; ततो दक्षिणे मण्डलभागे स्थितः शिवाचार्यः, शिष्यं स्ववामभागे कुसासने स्थापयेत्। महादेवं पूज्य, शिवमुद्रां स्थापयेत्। शिवतेजसा हस्तं आवेश्य, शिवमन्त्रं जपित्वा, शिवभक्तिसंयुक्तः शिष्यस्य शीर्षे हस्तं निवेशयेत्। तद्वद् सर्वाङ्गसंरोधमुद्रां कृत्वा, शिष्यः भगवत्स्वरूपाय आचार्याय साष्टाङ्गं प्रणमेत्। ततः शिवाग्नौ यथाविधि प्रभोः पूजां कृत्वा, त्रिप्रकार्य हविर्दत्त्वा, शिष्यं पूर्ववत् उपवेश्य, कार्यं सम्पादयेत्। कुशाग्रैः स्पृष्ट्वा, ज्ञानयुता आचार्यः शिष्ये प्रविशेत्; महादेवं प्रणम्य, नाड्यन्तः संयोगं कुर्यात्। शिवशास्त्रविधिना, प्राणं निष्क्रान्त्य, शिष्यदेहे प्रविश्य, स्मरणेन मन्त्रान् तर्पयेत्। मूलमन्त्रस्य तृप्त्यर्थं दशाहुतिं यथावत्, अङ्गानां तु त्रयः त्रयः, स्वस्वमन्त्रेण क्रमशः। पश्चात् सम्पूर्णप्रायश्चित्ताहुतिं कृत्वा, मन्त्रवित् आचार्यः पुनः दशाहुतिं मूलमन्त्रेण दद्यात्। अनुशासनपूर्वकं देवेशस्य पूजां कृत्वा, यथाविधि शुद्धिं सम्पाद्य, आचार्यः हविः सम्यक् दत्त्वा, वैश्यं स्वजातौ प्रतिष्ठापयेत्।