शिवपुराणम्

एतेषु शास्त्रेषु निर्दिष्टाः द्विजातीनां शुद्धाचारयुक्ताः, सरलाः, सौम्याः, शुद्धाः, नियमपराः, स्थिरमनाḥ, शुद्धवृत्तिसंयुताः, शिवभक्ताः, तेषां वाचः, मनः, कायस्य शुद्धता विधिना सम्पाद्याः, तदनुसारं शिक्षयितव्याः इति शास्त्रस्य निश्चितिः अस्ति। स्त्रीणां शिवस्य कर्मणि स्वयम् अधिकारः नास्ति; यः अधिकारः अस्ति, सः पतिसंयुक्तया आज्ञया यदि सा भगवतः प्रति भक्तिः युक्ता अस्ति। पतिहीनायाः पुत्रादिभिः अनुमत्याः अधिकारः भवति; कन्यायाः पित्राज्ञया; शूद्राणां, मनुष्याणां, पतितानां च विशेषतः—मिश्रजातीनां शुद्धता न विधीयते; यदि कृत्रिमजातिः अस्ति, तदा शिवे परमकारणे, तेषां पाद्यदानादिना पापशुद्धिः कर्तव्या। तेषु, यः सम्यक् जातिः, सः द्विजातिषु योग्यः। तेषां शुद्ध्यादिकं मातृवंशानुसारं कर्तव्यम्; कन्या या पित्रादिभिः शिवधर्मे नियुक्ता, सा भक्तायै दातव्या, न अन्याय, न विरोधिने। यदि प्रमादेन विरोधिने दत्ता, तदा सा पतिम् उपदिशेत्। न शक्नोति चेत्, तं त्यजेत्, मनसा धर्मं आचरति, यथा पतिव्रता स्त्री महर्षिं परित्यज्य अपि पतिसंनिष्ठा भवति। सा पूर्वं तपसा शंकरं पूज्य स्वकार्यं साधितवती, यथा पाण्डवाः नारायणं तपसा पूजितवन्तः। सा धर्मेन पतिम् प्राप्तवती, न वृद्धैः नियुक्ता; स्वातन्त्र्याभावात् दोषः नास्ति। शिवधर्मे नियुक्ता, शिवाज्ञायाः सम्मानात्—अत्र अधिकं वक्तुम् न आवश्यकम्। यः शिवे शरणं गच्छति, सः यः कश्चन भवेत्— यदि गुरुसंयुक्तः दीक्ष्यते, दीक्षा न भङ्क्ति; केवलं गुरुदर्शनात्, स्पर्शात्, संवादात् अपि। यस्य ज्ञानम् उद्भवति, तस्य पराजयः नास्ति; मनसा दीक्षा योगमार्गेण या क्रियते—सा अत्र न कथ्यते, गुर्वाक्येन गुप्ता। विधिसंयुक्ता दीक्षा, यज्ञवेद्याः, मंडपस्य पूर्वं, संक्षेपेण वर्ण्यते; विस्तरेण न शक्यते। शुभदिने, दोषरहिते शुद्धस्थले, आचार्यः प्रथमं 'समया' इत्याख्यां दीक्षां कुर्यात्। भूमिं गन्धवर्णरसादिभिः शिल्पशास्त्रानुसारं परीक्ष्य, तत्र मंडपं निर्मायेत्। वेदिं कृत्वा, तस्य मध्ये अग्निकुण्डानि अष्टदिशासु, उर्ध्वदिशासु, पुनः ईशानदिशायाम् क्रमशः स्थापयेत्। मुख्यं अग्निकुण्डं पश्चिमभागे अपि स्थापयेत्; एकं मुख्यं कृत्वा, तस्य शोभां विधायेत्। छत्रैः, पताकामालाभिः, नानाविधैः, बहुवारं, वेदिमध्ये शुभचिह्नयुक्तं मण्डलम् आवर्तयेत्। रक्त, सुवर्णादि चूर्णैः, भगवतोऽभिषेकाय युक्तैः; यदि दरिद्रः, तदा कुमकुम, तण्डुल, यवचूर्णैः। एकप्रमाणं वा द्विप्रमाणं, श्वेतं वा रक्तं; एकप्रमाणपद्मस्य गर्भः अष्टाङ्गुलः। तस्य कर्णिका अर्धं, शेषं अष्टदलादि। द्विप्रमाणपद्मस्य गर्भः द्विगुणः। सौन्दर्यशोभाभिः अलङ्कृतम् कृत्वा, ईशानदिशायाम् स्थापयेत्; एकप्रमाणं वा अर्धं, पुनः वेदिमध्ये मण्डलम्। तण्डुलैः, शालचूर्णैः, तिलैः, पुष्पैः, कुशैः च प्रसार्य, तत्र शिवघटं सम्यक् चिन्हयुक्तं स्थापयेत्। सुवर्ण, रजत, ताम्र, मृद्भिः निर्मितं, गन्ध, पुष्प, तण्डुलैः, कुशदूर्वाभिः अलङ्कृतम्। श्वेतसूत्रं कण्ठे, नूतनवस्त्रद्वयेन आवृतम्, शुद्धजलपूर्णघटं, नैवेद्य, पटलसम्पुटितम्। कृष्णमृगचर्म, आसनं, शङ्ख, चक्रं वा, अथवा तेषां स्थानं पद्मपत्रम्, सूत्रादि विना। पद्मासनस्य उत्तरदलपर्यन्ते, यज्ञराजघटं स्थापयेत्, चन्दनजलपूर्वकं अभिषेकं कुर्यात्। पश्चात्, पूर्वभागे मण्डले, मन्त्रघटे यथापूर्वं, सर्वकर्म सम्यक् कृत्वा, भगवतः महापूजां कुर्यात्। अथवा समुद्रतीरे, नदीमध्ये, गोशाले, पर्वते, देवालये, गृहे, वा अन्यस्मिन रम्यस्थले। पूर्वविधि कृत्वा, मंडपेन वा विना, मण्डलम् यथापूर्वं वेदि च स्थापयेत्। पूजागृहं प्रविश्य, प्रसन्नवदनः, सर्वमङ्गलयुक्तः, आचार्यः नित्यकर्माणि विधिवत् कुर्यात्। मण्डलमध्यस्थे महेशस्य महापूजां कृत्वा, पुनः शिवघटे शिवस्य आवाहनं पूजनं च कुर्यात्। भगवतः पश्चिमाभिमुखं, यज्ञपालं ध्यायित्वा, यज्ञराजघटं दक्षिणे स्थाप्य, पूजां कुर्यात्। मन्त्रं मन्त्रघटे स्थापयित्वा, मन्त्रकुशलः, सर्वमुद्राः कृत्वा, मन्त्रपूजां कुर्यात्। ततः श्रेष्ठः आचार्यः शिवाग्नौ होमं कुर्यात्, अन्ये द्विजातयः मुख्यकुण्डस्य चारः आहुतीः दद्यात्। तेषां, आचार्यस्य अर्धभागः आहुतीः विधीयते; श्रेष्ठः आचार्यः मुख्यकुण्डे आहुतीः दद्यात्। अन्ये वेदं, स्तोत्रं, शुभवचनं पठन्ति; केचन शिवभक्ताः जपं सम्यक् कुर्युः। नृत्यं, गीतं, वाद्यं, अन्यानि शुभकर्माणि, सभायाः पूजनं च विधिना कर्तव्यम्।