शिवपुराणम्

शिष्यः स्वगुरुम् यावत् तुष्टिं नीयते तावत् भक्त्या सम्पूज्येत। यदा तु गुरुः प्रसन्नः स्यात्, तदा तस्य शिष्यस्य सर्वपापानि क्षणेनैव नश्यन्ति। अतः सम्पत्तयः, रत्नानि, क्षेत्राणि, गृहाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, यानानि, शय्या, आसनानि च—एतानि सर्वाणि श्रद्धया स्वशक्त्या गुरवे दातव्यानि। यदि परमगतिकामः स्यात्, न कदापि वित्तेन कपटं कुर्यात्। स एव हि पिताऽपि माता पतिः स्नेही बान्धवः सम्पदः सुखमित्रं च सखा च; तस्मात् सर्वमपि तस्मै गुरवे समर्पयेत्। ततः पश्चात् आत्मानं कुटुम्बं च सर्वसंपदः च जलोपेत्य तस्मै समर्प्य, सदा तस्य वशे वर्तेत। यदा शिष्यः स्वात्मानं शिवाय, गुरोः आत्मने च समर्पयति, तदा सः शैवः भवति; ततोऽनन्तरं पुनर्जन्म नास्ति। शरणं प्रपन्नं शिष्यं गुरुः संवत्सरमेकं परीक्षेत; ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं वा द्वौ वा त्रीन् वा वर्षान् निरीक्षेत। जीवितधनदानाद्युपदेशैः, लाघवेनाज्ञया च, उत्तमान् अधमान् च, अधमान् उत्तमान् च कर्मभिः विवेक्तुमर्हति। ये तु तिरस्कृताः अपि ताडिताः अपि न शोकं गच्छन्ति, ते शम्भोः कर्मसु योग्याः, दमवन्तः शुद्धचित्ताश्च। अहिंस्राः, दयालवः, सदा मनसा परिश्रान्ताः, नम्राः, बुद्धिमन्तः, अमत्सराः, मधुरभाषिणः—एवं स्वरूपाः। सरलाः, मृदवः, शुद्धाः, नियमपराः, स्थिरचित्ताः, शुद्धाचारयुक्ताः, शैवभक्ताः, द्विजातयः—एवं सदाचारयुक्तानां, वाक्चित्तशरीरशुद्धानां, शास्त्रानुशासनात् शुद्धिं दीक्षां च यथाविधि दातव्यम्। स्त्रीणां तु स्वयमेव शिवकर्मणि अधिकारो नास्ति; पतिसंमतेनैव स यदा भगवत्प्रणता स्यात् तदा भवति। पतिविहीनायाः पुत्राद्यनुज्ञया, कुमारीणां तु पित्राज्ञया; शूद्राणां, मनुष्याणां, पतितानां विशेषतः—एतेषां मिश्रजन्मनाम् शौचं न विधीयते। यदि तु कृत्रिमजातयः स्युः, शिवे परकारणे, तर्हि पाद्यदानाद्यैः पापशुद्धिं कुर्वन्तु; तेषु यः सुसंस्कृतजन्मा, स द्विजातिषु योग्यः। तेषां मातृवंशानुसारं शौचादिकं विधेयम्; कुमारी च पित्रा वा अन्यैः वा शिवधर्मे नियुक्ता, सा भक्तायैव दातव्या, नान्यस्मै, न विरोधिने। यदि च प्रमादेन प्रतिपक्षिणे दत्ता, तदा सा स्वं पतिं शिक्षयेत्। यदि न शक्नोति, तदा तं परित्यज्य, धर्मेण मनसा वर्तेत; यथा पतिव्रता महर्षिं परित्यज्यापि स्वपतिव्रता स्थिता। सा पूर्वं स्वार्थं सम्पाद्य शिवं तपसा पूजितवती, यथा पाण्डवाः नारायणं तपसा पूजितवन्तः। सा धर्मेण पतिं प्राप्तवती, न तु वृद्धैः नियुक्ता; अस्वातन्त्र्यदोषोऽत्र नास्ति। शिवधर्मे नियुक्ता, शिवाज्ञया प्रेरिता—अत्र किं बहुना? यः कश्चन शिवशरणं गच्छति— यदि दीक्षार्हः स्यान्, गुरोर्वशे च स्थितः, तस्य दीक्षा न भङ्गमाप्नोति; केवलं गुरोः दर्शनस्पर्शसंवादमात्रेण अपि। यस्य ज्ञानमुत्पद्यते, तस्य पराजयो नास्ति; चित्तदीक्षा योगमार्गेण या क्रियते, सा हि गुह्यत्वात् गुरुवचनात् लभ्यते, नात्र विस्तरः। यागमण्डपपूर्विका दीक्षा क्रियते, तस्य संक्षेपेण वर्णनं करिष्यामि; विस्तारस्तु न शक्यः। शुभे दिने, शुद्धे देशे, दोषरहिते, गुरुः प्रथमं ‘समया’ इति दीक्षां कुर्यात्। भूमिं सुगन्धवर्णरसाद्युक्तां शिल्पशास्त्रविधिना परीक्ष्य, तत्र मण्डपं निर्मायेत्। वेदिकां कृत्वा, तस्यां मध्ये वह्निकुण्डानि अष्टदिग्भ्यः, तदनु चान्तर्दिग्भ्यः, उत्तरपूर्वदिग्बन्धे च, यथाक्रमं स्थापयेत्। मुख्यं वह्निकुण्डं पश्चिमदिग्भागे वा स्थापयेत्; एकमेव मुख्यं कृत्वा, तस्य शोभां समालिखेत्। छत्रैः पताकामालाभिः, नानाविधैः, पुनः पुनः, वेदिकामध्ये शुभचिह्नैः मण्डलं निर्मायेत्। रक्तहेमादिपुष्पचूर्णैः, यथायोग्यं भगवत्प्रवेशाय; यदि दरिद्रः स्यात्, तर्हि सिन्दूरतण्डुलयवचूर्णैः। अङ्गुलिमात्रं वा द्व्यङ्गुलं वा, श्वेतं रक्तं वा; एकाङ्गुलपद्मस्य गर्भं अष्टाङ्गुलपरिमितम्। तस्य केशराणि तदर्धं, शेषं अष्टपत्राद्युपेतम्; द्व्यङ्गुलपद्मस्य गर्भादिकं द्विगुणं स्यात्। शोभायुक्तं भूषणैः अलङ्कृत्य, उत्तरपूर्वे स्थापयेत्; एकाङ्गुलं वा तदर्धं वा, पुनः वेदिकायां मण्डलम्। तण्डुलैः, पिष्टधान्यैः, तिलैः, पुष्पैः, कुशैः च आच्छाद्य, तत्र शिवकलशं शुभलक्षणयुक्तं स्थापयेत्। स सुवर्णरजतताम्रकुमार्जितः, गन्धपुष्पतण्डुलैः छिन्नः, कुशदूर्वाङ्कुरैः अलङ्कृतः। श्वेतसूत्रेण कण्ठे बद्धः, नववस्त्रयुग्मेन वस्त्रितः, शुद्धोदकपूर्णपात्रं हस्ते धृतः, सम्यगुपरि छन्नः। कृष्णाजिनं, आसनं, शङ्खं, चक्रं वा, तेषां सर्वेषां वा, कमलपत्रं विकल्प्य, सूत्राद्यवर्जितं स्थापयेत्। तस्य कमलासनस्य उत्तरपत्रे, याज्ञिककलशं स्थापयेत्, अग्रे चन्दनजलैः अभिषिञ्चेत्। ततः पूर्वदिग्भागे मण्डले, मन्त्रकलशे च यथापूर्वं, सम्यग्विधिना सर्वकर्माणि कृत्वा, भगवतः महापूजां सम्पादयेत्।