शिवपुराणम्

गुरोः कुपितस्य प्रभावः महान् अस्ति। तस्य क्रोधेन शिष्यस्य आयुः, श्रीः, ज्ञानम्, शुभकर्माणि च नश्यन्ति; ये तं क्रोधयन्ति, तेषां यज्ञाः निष्फलाः भवन्ति। अत्र यम-नियमयोः विचारः न आवश्यकः; कदापि गुरोः विरोधिनः वचनानि न उच्चारयेत्। यदि कोऽपि मोहात् गुरोः प्रति मिथ्या वदति—मनसा, कर्मणा, वाचा वा—सः रौरव-नरकं याति। यः शुभं इच्छति, सः कदापि मिथ्या न आचरति; सदा गुरोः हितं प्रियं च आचरति, आदेशेन वा अनादेशेन वा। गुरोः उपस्थितौ वा अनुपस्थितौ वा, तस्य कार्याणि आचरति; एवं भक्तः संयतः च शिष्यः सदा उत्सुकः मनसा भवति। यः शिष्यः गुरोः प्रियं आचरति, सः शैवधर्माय योग्यः भवति; यदि गुरुः गुणी विद्वान् च, सः परमानन्दस्य प्रकाशकः भवति। शिवस्य तत्त्वज्ञः गुरुः मोक्षं ददाति, अन्यः न; तत्त्वं चेतनां जनयति, तस्यैव परमानन्दः मूलम्। यः तत्त्वं जानाति, सः एव आनन्दस्य प्रकाशकः; केवलं नामतः तत्त्वज्ञानं विना, सः न प्रकाशकः। शिलायाः शिला तीरं न गच्छति, नौकायाः नौका तीरं गच्छति; नाममात्रेण मोक्षः न लभ्यते। तत्त्वज्ञाः मुक्ताः च अन्यान् मोचयन्ति; तत्त्वं विना ज्ञानं आत्मसाक्षात्कारः च कथं स्यात्? यः सङ्गरहितः, सः 'पशुः' इति कथ्यते; अन्यैः प्रेरितः सः पशुभावं न अतिक्रामति। अतः तत्त्वज्ञः एव अत्र मुक्तः मोचकः च इति गण्यते; सर्वलक्षणैः वेदविद्यायाम् अपि निष्ठितः सन्। सर्वविधिं कर्म च जानन् अपि, तत्त्वं विना निष्फलः; तस्य बुद्धिः साक्षात्कारपर्यन्तं तत्त्वे प्रवर्तते। तस्य दर्शनात् अन्यसाधनैः च परमानन्दः जायते; तेन संसर्गात् जागरणं आनन्दः च उत्पद्यते। बुद्धिमान् शिष्यः तं गुरुम् एव चिन्तयेत्, अन्यं न; तादृशः गुरुः विनयशीलान् शिष्याः शिष्टाचारयुक्तान् च योग्यः। यावत् ज्ञानं न लब्धम्, मोक्षकामः सेवां कुर्यात्; ज्ञाते तत्त्वे, तत्त्वं यावत् धृतम्, तावत् भक्तिः स्थिरा भवेत्। तत्त्वं कदापि न त्यजेत्, न च उपेक्षेत्; यत्र न आनन्दः, न जागरणम्, तत्र किञ्चित् अपि न स्यात्। वर्षान्ते अपि शिष्यः अन्यं गुरुम् उपसर्पेत्; परं अन्यं गृहीत्वा, पूर्वं गुरुम्, तस्य भ्रातृन्, पुत्रान्, आचार्यान्, उपदेशकान् च न अवमानयेत्। तत्र प्रथमं वेदविद्यायुक्तं ब्राह्मणम् उपगम्य, शुद्धं शुभं प्रियदर्शिनं गुरुम् पूजयेन्। तं निर्भयदायकं, करुणया पूर्णचित्तं, मनसा, कर्मणा, वाचा च प्रसन्नं कर्तुं यत्नं कुर्यात्। गुरुः यावत् तुष्टः, तावत् शिष्यः पूजां कुर्यात्; गुरौ तुष्टे, शिष्यस्य पापानि तत्क्षणं नश्यन्ति। अतः धनं, रत्नानि, क्षेत्राणि, गृहाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, वाहनानि, शय्यासनानि च—एतानि भक्त्या गुरवे यथाशक्ति दद्यात्। धनसंबन्धे मिथ्या न आचरति, यदि परमपथं इच्छति। गुरुः एव पिता, माता, पति, बान्धवः, धनम्, सुखम्, मित्रम्, सहचरः; अतः सर्वं तस्मै अर्पयेत्। अर्पयित्वा, आत्मानं कुटुम्बं सम्पत्तिं च जलस्य सह समर्प्य, सदा तस्य आज्ञायाम् वर्तेत्। यदा शिवाय गुरोः आत्मने आत्मानं दत्तवान्, तदा शैवः भवति; तस्मात् पुनर्जन्म न अस्ति। गुरुः शरणागतं शिष्यं एकवर्षं पर्यन्तम् परीक्षेत्; ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः च द्वौ वा त्रयः वर्षान्। जीवदानं धनदानं च, संक्षिप्ताज्ञाभिः, श्रेष्ठः अधमः च कर्मणि विविक्तः भवति। ये तिरस्कृताः ताडिताः च सन्तः अपि न विषादयन्ति, ते शिवस्य विधौ योग्याः, संयताः, शुद्धाः च। अहिंसकाः, दयालवः, सदा मनसा कृतनिश्चयाः, विनयी, बुद्धिमन्तः, अनसूयकाः, प्रियं वदन्तः—सर्वे। सत्यव्रताः, मृदु, शुद्धाः, संयताः, स्थिरचित्ताः, शुद्धाचारयुक्ताः, शैवभक्ताः, द्विजातयः—एतादृशाः शुद्धवाक्-मनः-शरीराः शिष्याः विधिवत् शुद्धीकरणं शिक्षां च लभन्ते; एषा शास्त्रे निश्चितिः। स्त्रियाः स्वतन्त्रता शिवविधौ न अस्ति; तस्या पतिसंयुक्ता यदि भगवद्भक्ता, तस्य आज्ञया एव अधिकारः। पतिहीनायाः पुत्रस्य वा अन्यस्य अनुमत्याः अधिकारः; कन्यायाः पितुः आज्ञया; शूद्राणां, मर्त्यानां, विशेषतः पतितानां च— मिश्रजातीनां शुद्धता न विधीयते; कृत्रिमवर्गे शिवे परमकारणे—पाद्यादिनिर्मलैः पापशुद्धिं कुर्यात्; तेषु यथायोग्यजन्माः द्विजातिषु योग्याः। तेषां मातृवंशानुसारं शुद्धीकरणं कर्म च विधीयते; कन्या पितुः वा अन्यस्य नियुक्ता शैवधर्माय—भक्ताय दद्यात्, अन्याय वा विरोधाय न। यदि विरोधाय दत्ता, सापराधं, पतिं शिक्षयेत्। न शक्नोति चेत्, तं त्यजेत्, मनसा धर्मं आचरति; यथा पतिव्रता महर्षिं परित्यज्य अपि पतिसंयुक्ता भवति। सा पूर्वं स्वकार्यं साधितवती, शङ्करं तपसा पूजयित्वा, यथा पाण्डवाः नारायणं तपसा पूजयन्ति।