शिवपुराणम्

शिव एवाचार्य इति पुरा प्रवदन्ति, शिवश्च स्मृतः सततमाचार्यरूपेण स्थितः, ज्ञानस्वरूपेणापि स एव शिवो वर्तते। यथा शिवो भवति, तथा ज्ञानमपि; यथा ज्ञानं, तथैवाचार्यः; तयोः पूजनस्य फलं सममेव। स सर्वदेवतात्मा, आचार्यः सर्वमन्त्रात्मा; तस्मात् परिश्रमेण तस्याज्ञां शिरसि धारयेत्। यः स्वहितमिच्छति, स आचार्यस्याज्ञां न कदापि मनसा लङ्घयेत्; आचार्याज्ञापालकः ज्ञानसम्पदं लभते। गच्छन्, स्थित्वा, स्वपन्, भुञ्जानः वा, अन्यं कर्म न कुर्यात्; आचार्यसन्निधौ यदि किञ्चिदाचरेत्, तदस्य अनुमत्यैव। आचार्यगृहे वा तस्य सन्निधौ वा, न यथेष्टमुपविशेत्; साक्षात् देवतारूपत्वात् आचार्यस्य, तस्य गृहमपि देवालयः। यथा दुष्टसंगेन पातकं पतति, तथा वह्निसंस्पर्शेन सुवर्णं मलान्निर्मुक्तं भवति। एवं हि आचार्यसंसर्गेण जनः पापं त्यजति; यथा सर्पिः कुम्भोऽग्निसन्निकर्षे स्रवति। एवमेव आचार्यसमीपे पापं लीयते; यथा दीप्ताग्निः शुष्कं च स्निग्धं च दहति। आचार्यः प्रसन्नः सन् क्षणेनैव पापं दहति; न कदापि तं मनसा, कर्मणा, वाचा वा कोपयेत्। तस्य कोपात् आयुः, श्रीः, विद्या, पुण्यं च नश्यति; कोपकारिणां यज्ञाः निष्फलाः भवन्ति। अत्र यम-नियमौ न विचार्यौ; आचार्यविरुद्धं वचनं न कदापि वदेत्। यः महामोहात् गुरौ मिथ्यावचनं करोति, मनसा, कर्मणा, वाचा वा, स रौरवनरकं याति। यः बुधः श्रेय इच्छति, स कदापि मिथ्याचारं न कुर्यात्; सदा गुरोः हितं प्रियं चाचरेत्, आज्ञातमपि। गुरोः सन्निधौ वा असन्निधौ वा, तस्य कार्याणि समाचरेत्; एवं भक्तः विनीतः चित्तेन सदा उत्सुकः भवति। शिष्यः यः गुरोः प्रीत्यर्थं आचरत्, स शिवधर्मायोग्यः भवति; यः गुरुर्विद्वान् शीलवान् च, स परमानन्दप्रदायकः। तत्त्ववित् शिवनिष्ठः मोक्षदः, नान्यः; चेतन्यकारणं तत्त्वमेव परमानन्दरूपम्। यः तत्त्वं वेत्ति, स एव आनन्दविभावकः; नाममात्रेण तु अवबोधरहितः न भवति। यथा शिला शिलां न तारितुं शक्नुयात्, नौका इव; नाममात्रेण मोक्षः न लभ्यते। ये तत्त्वविदः, ते मुक्ताः, अन्यांश्च मोचयन्ति; तत्त्वाभावे ज्ञानं स्वानुभूतिश्च कुतः? यः रागरहितः, स 'पशु' इति कथ्यते; पराधीनः स पशुभावं नातिवर्तते। अतः केवलं यः तत्त्ववित्, स एव मुक्तः च मोचकश्च; सर्वलक्षणयुक्तः, सर्वशास्त्रपारगः अपि सन्। सर्वक्रियायोगज्ञः अपि, तत्त्वाभावे निष्फलः; यस्य बुद्धिः प्रत्यक्षपर्यन्तं तत्त्वे प्रवर्तते। तस्य दर्शनादिभिः परमानन्दः जायते; तेन संसर्गात् जागरणानन्दौ स्याताम्। बुद्धिमान् तं गुरुमेव वरेत्, अन्यं न; स एव विनयशीलानां शिष्यानां योग्यः। ज्ञानं यावत् न लभ्यते, तावत् मोक्षकामैः सेव्या गुरु:; ज्ञाते तु तत्त्वे, श्रद्धा नित्यं धार्या। तत्त्वं न कदापि त्याज्यम्, नाप्यवज्ञेयम्; यत्र नानन्दो न जागरणं किञ्चिदपि। वर्षे एके अपि, शिष्यः अन्यं गुरुमुपसरोति; अन्यं प्राप्य, पूर्वगुरुं, न तस्य भ्रातॄन्, पुत्रान्, आचार्यान्, उपाध्यायान् च, न अवमानयेत्। तत्र, प्रथमं वेदपारगं ब्राह्मणं सम्प्राप्य, बुद्धिमन्तं, शुभलक्षणयुक्तं, प्रियदर्शनं गुरुमर्चयेत्। सर्वभयप्रदायकं, करुणामयचित्तं तं तुष्ट्यर्थं मनसा, कर्मणा, वाचा च यत्नेन तोषयेत्। यावत् गुरु: तुष्टः न भवति, तावत् शिष्यः सेवां कुर्यात्; गुरौ तुष्टे, शिष्यस्य पापं क्षिप्रं विनश्यति। अतः वित्तं, रत्नानि, क्षेत्राणि, गृहाणि, भूषणानि, वस्त्राणि, यानानि, शय्यानि, आसनानि च— एतानि भक्त्या यथाशक्ति गुरवे दद्यात्; वित्तेन दम्भं नाचरेत्, उत्तममार्गेच्छया। स एव पिता, माता, पतिः, बान्धवः, धनं, सुखं, मित्रं, सहचरः; तस्मात् सर्वमपि तस्मै समर्पयेत्। समर्प्य, आत्मानं, दारान्, वित्तं च जलैः सह तस्मै समर्पयेत्, तस्याधीनः सदा भवेत्। यदा आत्मानं शिवाय, गुर्वात्मने च ददाति, तदा शैवो भवति; ततोऽनन्तरं पुनर्जन्म नास्ति। गुरुः शरणागतं शिष्यं संवत्सरमेकं परीक्षेत्; ब्राह्मणं, क्षत्रियं, वैश्यं वा द्वौ वा त्रीन् संवत्सरान्। प्राणदानेन, वित्तदानेन, संक्षिप्ताज्ञया च, श्रेष्ठोऽधमः कर्मणा विवेच्यते। यः अपमानितो वा ताडितो वा, न शोचति, स युक्तः, संयतः, शुद्धश्च शैवकर्मणि। अहिंसकः, दयालुः, सदा चित्तेन यत्नशीलः, विनयी, बुद्धिमान्, अमत्सरी, प्रियवादी च— इति।