शिवपुराणम्

शक्त्याभिषेकः ज्ञानसम्पन्नः गुरुणा क्रियते, यः योगमार्गेण ज्ञानचक्षुषा च शिष्यदेहमाविशति। मान्त्रीयाभिषेकः तु विधिसंयुक्तः, कुम्भमण्डलादिसम्पादनपूर्वकः, गुरुणा बहिः शनैः शनैः सौम्यतया सम्पादनीयः। शक्तिपातानुसारं शिष्यः कृपायाः पात्रं भवति, यतः शिवधर्मपालनं तत्रैव संस्थितम्। यत्र शक्तिपातो नास्ति, तत्र न शौचं न ज्ञानं न शैवाचारः न मोक्षः न च सिद्धयः। अतः शक्तिपातस्य लक्षणानि निरीक्ष्य, गुरुर्ज्ञानकर्मणा वा शिष्यं शोधयेत्। यः तु मोहात् अन्यथा आचरति, स विपथगामी नश्यति; अतः सर्वथा गुरुर्निरीक्षेत् शिष्यं सम्यक्। शक्तिपातस्य लक्षणं जागरणानन्दयोः उत्पत्तिः, यतः सा पराशक्तिरेव जागरणानन्दरूपा। जागरणानन्दयोः लक्षणानि मनसि कम्पः रोमाञ्चः स्वरनेत्राङ्गेषु विकारः च। शिष्यः अपि एतानि लक्षणानि निरीक्ष्य, शिवपूजासंयोगेन वा तद्भक्तजनसङ्गेन वा, गुरुमुपलक्षयेत्। यतः शिष्यः शिक्षणीयः, गुरोः च गौरवात्, अतः सर्वयत्नेन शिष्यः गुरुमान्यं कुर्यात्। गुरुर्देवो हि शिवः स्मृतः, शिवः च गुरुर्मतः, अथवा शिव एव ज्ञानरूपेण स्थितः। यथा शिवः तथा ज्ञानम्, यथा ज्ञानं तथा गुरुḥ; शिवज्ञानगुरुपूजायाः फलं सममेव। स एव सर्वदेवतासारः, गुरुर्मन्त्रात्मा; अतः सर्वयत्नेन तस्याज्ञां शिरसि धारयेत्। यः कल्याणमिच्छति स न कदापि गुरोः आज्ञां मनसा अपि लङ्घयेत्; यः च गुरोः आज्ञां पालयति, स ज्ञानसम्पदं प्राप्नोति। गच्छन् वा स्थित्वा वा स्वपन् वा खादन् वा, अन्यत् किमपि न कुर्यात्; यदि किञ्चिद् गुरोः सन्निधौ कर्तव्यम्, तदनुज्ञया कुर्यात्। गुरुगृहे वा सन्निधौ वा न यथेष्टं उपवेशः कार्यः; यतः गुरुर्देवतास्वरूपः, तस्य गृहमपि देवालयवत्। यथा दुर्जनसङ्गेन पापे पतनं, तथा अग्निसंयोगेन सुवर्णस्य मलं नश्यति। एवं गुरुसंयोगेन पापक्षयः, यथा घृतकुम्भः अग्निसमीपे द्रवति। तथैव गुरोः समीपे पापं द्रवति; यथा ज्वलिताग्निः शुष्कस्निग्धं दहति। गुरुर्नन्दितः क्षणमात्रेण पापं दहति; तस्मात् न कदापि गुरोः क्रोधं मनसा, कर्मणा, वाचा वा जनयेत्। तस्य क्रोधेन आयुः, श्रीः, ज्ञानं, पुण्यं च नश्यति; ये तं क्रोधयन्ति, तेषां यज्ञाः निष्फलाः। अत्र यम-नियमौ न विचार्यौ; कदापि गुरोः विरुद्धं वाक्यं न वदेत्। यदि महान्मोहात् जनः गुरोः प्रति मिथ्यावचनं मनसा, कर्मणा, वाचा वा करोति, स रौरवनाम्नि नरके पतति। यः शुभमिच्छेत्, स मिथ्या नाचरेत्; स सदा गुरोः हितं प्रीतिकरं च कुर्यात्, उपदिष्टं वा अनुपदिष्टं वा। गुरोः सन्निधौ वा असन्निधौ वा तस्य कार्याणि कुर्यात्; एवं भक्तः संयतः चित्तेन सदा तुष्टः भवति। यः शिष्यः गुरोः प्रीत्यर्थं आचरति, स एव शैवधर्मस्य पात्रं भवति; यदि गुरुर्विद्वान् धर्मात्मा च, स परमानन्दप्रदः। यः तत्त्ववित् शिवाभक्तः च, स मुक्तिदः, न अन्यः; यः चेतन्यजनकः स एव परमानन्दस्य मूलम्। स एव तत्त्ववित् आनन्दप्रदः; यः केवलं नामतः, न तु विज्ञानी, स न तद् ददाति। शिलाया यथा शिला न तरयति, नौका इव; नाममात्रेण मोक्षः न लभ्यते। ये तत्त्वज्ञाः ते मुक्ताः, तैरन्ये अपि मोच्यन्ते; तत्त्वाभावे न ज्ञानं न आत्मबोधः। यः सङ्गरहितः स पशुरुच्यते; परवशः स पशुभावं नातिवर्तते। अतः केवलं तत्त्ववित् एव अत्र मुक्तः मोचकः च, सर्वलक्षणोपेतः शास्त्रपारगः अपि। यदि सर्वक्रियाविधिं वेद, तत्त्वाभावे निष्फलः; यः तु प्रत्यक्षपर्यन्तं तत्त्वे बुद्धिः तस्य। तस्य दृष्ट्या चान्यैः उपायैः च परमानन्दः जायते; तेन संसर्गात् जागरणानन्दौ जातौ। तस्मात् तादृशं गुरुमेव विज्ञः शिष्यः वरेत, न अन्यम्; स गुरुश्च विनीताचारसम्पन्नशिष्याय उपयुक्तः। यावज्ज्ञानं न लभ्यते, तावद्विमुक्तिकामः सेवां कुर्यात्; ज्ञाते तत्त्वे, तदनुसन्धानपरः भक्तिमान् स्यात्। तत्त्वं कदापि न परित्यजेत्, न च तद्विमुखः भवेत्, यत्र नानन्दो न जागरणं किञ्चिदपि। यदि संवत्सरान्ते अपि, शिष्यः अन्यं गुरुमुपसेत्; तथापि पूर्वगुरुं न वञ्चयेत्, न च तस्य भ्रातॄन्, पुत्रान्, उपाध्यायान्, प्रेषकान् वा। तत्र प्रथमतः वेदवित् विप्रं सम्प्राप्य, ज्ञानिनं शुभलक्षणं प्रियदर्शनं गुरुमर्चयेत्। यः सर्वाभयदः, दयालुचित्तः, तं मनसा, कर्मणा, वाचा च तुष्टिं यत्नेन युञ्जीत।