शिवपुराणम्

एकदा महर्षयः शिवपुराणे श्रुतवत्यः, मन्त्रजपस्य विधिं शिवस्य प्राप्त्यर्थं च पृष्टवन्तः। तत्र सूतः प्राह—मन्त्रजपस्य संख्याः एकः, दश, शतं, सहस्रं, दशसहस्रं, लक्षं च, शतं विहाय, इति निर्दिष्टाः। वेदजपः अपि शिवपदं दातुं ज्ञातः, अन्ये मन्त्राः अपि लक्षाक्षरयुक्ताः जप्तव्याः। एकाक्षरमन्त्रस्य जपः कोट्याः पर्यन्तं, ततः भक्त्या सह सहस्रं जप्तव्यम्। स्वशक्त्या अनुसारं कर्म कर्तव्यम्, शनैः शनैः शिवपदं प्राप्तव्यम्; एकः मन्त्रः, प्रियः, प्रतिदिनं जप्तः, मृत्युपर्यन्तं न त्याज्यः। शिवाज्ञया 'ॐ' इति मन्त्रः सहस्रवारं जप्तव्यः, सर्वकामफलप्राप्त्यर्थम्; अथवा पुष्पवाटिकादिकं रक्षणं, मार्गशोधनं वा कर्तव्यम्। शिवार्थे वा शिवस्य कार्ये तादृशं कर्म कृत्वा, शिवपदं लभ्यते; भक्त्या शिवक्षेत्रे निवासः सदा कर्तव्यः। मन्दः वा बुद्धिमान्, तयोः उभयोः, शिवक्षेत्रे सुखं मोक्षं च लभ्यते; अतः विद्वान् मृत्युपर्यन्तं तत्र निवसति। लिङ्गात् मानवकृतक्षेत्रे शतगुणं पुण्यं ज्ञातम्; पुण्ये वा प्राचीनक्षेत्रे सहस्रसुवर्णसमं पुण्यं। दिव्यलिङ्गे अपि सहस्रसुवर्णसमं पुण्यं, स्वयम्भूक्षेत्रे धनुष्प्रमाणस्य सहस्रगुणं पुण्यं। पुण्यक्षेत्रे तडागानि, कूपाः, सरांसि च शिवगङ्गा इति शिवस्य वचनात् ज्ञेयम्। तत्र स्नानदानजपैः शिवपदं लभ्यते; शिवक्षेत्रे शरणं गत्वा, मृत्युपर्यन्तं तत्र वासः कर्तव्यः। शिवक्षेत्रे चिता, दशाह, मासिक, वार्षिक, पिण्डदानादिकं यत्किंचित् कर्म कृतम्, तत्सर्वं शिवपदं ददाति। सर्वपापविमुक्तः, तत्रैव शिवपदं शीघ्रं प्राप्नोति; अथवा सप्तरात्रं, पञ्चरात्रं, त्रिरात्रं, एकरात्रं वा निवसन् शनैः शिवपदं प्राप्नोति। स्वस्य आचरणानुसारं, स्ववर्णानुसारं, जगति यत्फलं, तत्प्राप्नोति। भक्त्या अक्षरजपेन, मनुष्यः सर्वकामफलं त्वरितं प्राप्नोति, पूर्णकर्मफलात् अपि अधिकम्। सर्वाणि कामरहितानि कर्माणि शिवपदं साक्षात् ददाति; प्रातः, मध्यान्हे, सायं, त्रिकाले कमपि काले एकवारं कर्तव्यम्। प्रातःकाले कृतं कर्म कर्तव्यसिद्ध्यर्थम्, मध्यान्हे कामसिद्ध्यर्थम्, सायं शान्त्यर्थम्; रात्रौ अपि एवम्। मध्यरात्रिः रात्रेः मध्ये इति प्रसिद्धः; तस्मिन्काले शिवपूजा विशेषतः कामसिद्धिं ददाति। एतद् ज्ञात्वा यः यथाविधि आचरति, सः उक्तफलं प्राप्नोति; विशेषतः कलियुगे कर्मफलं शीघ्रं लभ्यते। यः यथायोग्यं, यथाशास्त्रं, अल्पमपि, उत्तमाचारः, पापभीतः, आचरति, सः तद्फलं प्राप्नोति। ततः महर्षयः पृष्टवन्तः—"क्षिप्रं पुण्यक्षेत्राणां वर्णनं कुरु; सर्वाः स्त्रियः, पुरुषाः च, तत्र आश्रित्य, परमं पदं प्राप्नुवन्ति।" सूतः, ऋषिसत्तमः, प्राह—"श्रद्धया शिवक्षेत्राणां, अन्येषां च पुण्यक्षेत्राणां, कथाः शृणु।" "शिवस्य पुण्यक्षेत्रं मोक्षदं, तस्य परम्परा जगत्परिपालनाय वर्णयिष्ये। पृथिवीः पञ्चाशत्कोटिप्रमाणं, गिरिभिः, वनैः, उपवनेषु च, शिवाज्ञया जगत्स्थितये स्थितम्। तत्र तत्र शिवस्य पुण्यक्षेत्राणि; तत्र निवसतां मोक्षार्थं, भगवान् करुणया तानि संस्थापितवान्।" "किचित् ऋषिसंमितानि, किचित् देवसंमितानि, किचित् स्वयम्भूतानि, सर्वाणि जगत्परिपालनाय। पुण्यक्षेत्रे वा धर्मक्षेत्रे, स्नानं, दानं, जपं, अन्यानि कर्माणि सदा कर्तव्यानि; अन्यथा रोगः, दारिद्र्यं, वाक्स्तम्भः वा जायते।" "यः भारतभूमौ, स्वयम्भूक्षेत्रे, मृतः, पुनः मानवत्वं लभते। द्विजाः, पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं दृढं भवति; पुण्यक्षेत्रे निवसन्, लघुतमपि पापं न कर्तव्यम्। यथासम्भवम्, पुण्यक्षेत्रे वासः कर्तव्यः; सिन्धुषतधारिण्याः तटे, बहूनि पुण्यक्षेत्राणि सन्ति।" "सरस्वती नदीः षष्टिमुखा, पुण्या; तस्यां तटे निवसन् शनैः ब्रह्मपदं प्राप्नोति। गङ्गा हिमालयकन्या, शतधारा, पुण्या; तस्यां तटे बहूनि पुण्यक्षेत्राणि, काश्यादीनि। तत्र मृगबृहस्पतिकाले तटः श्रेष्ठः; शोनभद्रा दशमुखा, पुण्या, कामफलप्रदा। तत्र स्नानव्रतैः गणेशपदं लभ्यते।" "नर्मदा चतुर्विंशतिमुखा, पुण्या, महानदी; तत्र स्नानवासाभ्यां विष्णुपदं लभ्यते। तमसा द्वादशमुखा, रेवातु दशमुखा। गोदावरी, महानदी, ब्रह्महत्यागोहत्यापापनाशिनी, एकविंशतिमुखा, रुद्रलोकप्रदा।" "कृष्णवेणी, पुण्या, सर्वपापनाशिनी, अष्टादशमुखा, विष्णुलोकप्रदा। तुङ्गभद्रा दशमुखा, ब्रह्मलोकप्रदा; सुवर्णमुखरी, पुण्या, नवमुखा, तत्र अपि। तत्र श्रेष्ठसन्ततिः जायते, ब्रह्मलोकात् पतिताः अपि तत्र जन्म लभन्ते। सरस्वती, पम्पा, कन्या, शुभा श्वेतनदी च।" "एषां तटवासेन इन्द्रलोकं लभ्यते। कावेरी, महानदी, सह्याद्रिमूलात् पुण्या।" एवं सूतः महर्षिभ्यः शिवक्षेत्राणां पुण्यं, तत्र स्नानदानजपवासनां महत्त्वं, नदीनां पुण्यं च, शिवपदप्राप्त्यर्थं, भक्त्या, श्रद्धया, यथाशास्त्रं, वर्णयामास।