शिवपुराणम्

प्रिय महादेवः महादेव्या महादेव्याः सन्निधौ परमं तत्त्वं कथयति। ‘‘सुमुखि, अस्य महान्तः मन्त्रस्य विधाने शुभकालाः, तिथयः, नक्षत्राणि, वाराः, योगाः च न विचार्याः; सप्तविधि-नियमाः अपि अत्र न प्रवर्तन्ते। एषः मन्त्रः कदापि, कस्यापि, कस्मिंश्चित् कालोऽपि, शत्रुः न भवति; सिद्धः, साधितः, वा साधनीयः यः स्यात्, सः सर्वदा एवं भवति। यदा सिद्धगुरुणा उपदिष्टः, तदा पूर्णसिद्धः इति कथ्यते; अपि च, यदि असिद्धगुरुणा दत्तः, तदा केवलं साधितः, साधनीयः च भवति। पूर्णसिद्धः वा असिद्धः वा, यः मयि, मन्त्रे, गुरौ च परमश्रद्धया युक्तः, तस्य न संशयः—सः साधितः एव। विद्वान् जनः आश्रमे एव परमज्ञानं पञ्चाक्षरं मन्त्रं अधिगच्छेत्। अन्येषु मन्त्रेषु, यदि ते साधिताः अपि स्युः, अयं मन्त्रः साधितः न भवति; परं, यदा अयं महान्तः मन्त्रः साधितः, तदा तेषां अन्येषां मन्त्राणां अपि सिद्धिः भवति। हे महादेवि, यथा अहं देवेषु न लभ्यः, सिद्धेषु अपि, तदा यदा अहं लभ्यः, तदा त्वं लभ्यसे; एषु मन्त्रेषु अपि एवं नियमः। सर्वेषु अन्येषु मन्त्रेषु दोषाः यः सन्ति, ते अत्र न सन्ति; कारणं, अयं मन्त्रः जातिव्यवहारादि-विहीनः साध्यते। तथापि, अयं मन्त्रः अधमं वा तुच्छं वा प्रयोजनं कुर्वत्सु शीघ्रं न प्रयोज्यः; अतः अयं मन्त्रः महान् शक्तिमान्। एवं पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य विधिः त्रिशूलधारिणा महादेवेन महादेव्यै लोकहिताय साक्षात् उक्तः। यः भक्त्या पठति, वा एकाग्रचित्तया शृणोति, सः सर्वपापैः विमुक्तः परमं पदं प्राप्नोति। ततः महादेवी परमेश्वरं प्रार्थयति—‘‘भगवन्, त्वया मन्त्रस्य महत्त्वं, तस्य प्रयोगविधिः वेदवत् साक्षात् वर्णितः। अधुना शिवस्य परमदीक्षां श्रोतुम् इच्छामि; मन्त्रसमूहे किंचिद् सूचितं, विस्मृतं न।’’ तदा महादेवः प्रत्यवदत्—‘‘नूनं ते शिवस्य परमं पुण्यं दीक्षां वक्ष्यामि, यः सर्वपापानि नाशयति, शिवेनैव उक्तम्। अस्य दीक्षया पूजादिके सर्वे कर्मणि पूर्णाधिकारः भवति; अतः एषा षड्गतीनां शुद्धिः कथ्यते। यस्य ज्ञानं दीयते, बन्धनानि च नश्यन्ति, अतः एषा दीक्षा संस्कारः अपि इति कथ्यते। शिवशास्त्रे त्रिविधा दीक्षा शिवेन परमात्मना उपदिष्टा—शाम्भवी, शाक्ति, मान्त्रि। केवलं गुरुदर्शनात्, स्पर्शात्, संवादात् वा, जीवात्मनि साक्षात् बन्धननाशनं जायते। एषा शाम्भवी दीक्षा, सा पुनः द्विविधा—तीव्रा, अतितीव्रा, बन्धननाशनानुसारः। यया साक्षात् मोक्षः जायते, सा अतितीव्रा; तीव्रा तु जीवन्मुक्तस्य पापानि पूर्णतः शुद्धयति। शाक्ति दीक्षा ज्ञानयुक्ता, गुरुणा योगमार्गेण ज्ञानचक्षुषा शिष्यस्य शरीरं प्रविश्य दीयते। मान्त्रि दीक्षा विधियुक्ता, घटचक्रादि पूर्वकं गुरुणा बहिः शनैः शनैः दीयते। शक्तिपातानुसारं, शिष्यः अनुग्रहयोग्यः; तत्रैव शैवधर्मस्य मूलम्। यत्र शक्तिपातः न स्यात्, तत्र न शुद्धिः, न ज्ञानम्, न शैवाचारः, न मोक्षः, न सिद्धिः। अतः, शक्तिपातस्य लक्षणं दृष्ट्वा, गुरुः ज्ञानकर्मणा शिष्यं शुद्धयेत्। यः अन्यथा भ्रान्त्या आचरति, सः मूढः विनश्यति; अतः सर्वथा गुरुः शिष्यं परीक्षेत्। शक्तिपातस्य लक्षणं जागृत्त्वं, आनन्दः च; तस्य परमशक्तिः जागृत्त्व-आनन्दरूपा। जागृत्त्व-आनन्दयोः लक्षणानि—मनसि विकारः, कम्पः, रोमाञ्चः, स्वरः, नेत्राणि, अङ्गानि च परिवर्तनम्। शिष्यः अपि गुरोः लक्षणं एतेन परीक्षेत्, शिवपूजायां स्पर्शेन, वा तद्वत्सङ्गेन। शिष्यः उपदेश्यः, गुरोः गौरवात्, अतः परिश्रमेण शिष्यः गुरुम् आदरेण पूजयेत्। गुरुः शिवः इति घोषितः; शिवः गुरुः स्मृतः; वा शिवः ज्ञानरूपेण स्थितः। शिवः यथा, ज्ञानं तथा; ज्ञानं यथा, गुरुः तथा; शिवपूजायाः, ज्ञानस्य, गुरुपूजायाः फलं समानम्। सः सर्वदेवतासारः, गुरुः सर्वमन्त्रात्मा; अतः परिश्रमेण तस्य आज्ञां शिरसि धारयेत्। कल्याणमिच्छन्, गुरोः आज्ञां चिन्तायामपि न लङ्घयेत्; कारणं, गुरोः आज्ञारक्षकः ज्ञानसम्पदं प्राप्नोति। गुरोः गृहे वा, समीपे वा, स्वेच्छया न उपविशत्; गुरुः प्रत्यक्षं देवः, तस्य गृहम् मन्दिरम्। यथा दुष्टसङ्गात् पापम् पतति, तथा अत्र अग्निसंयोगात् सुवर्णस्य मलः नश्यति। एवं गुरुसङ्गात् पापः नश्यति; यथा घृतपात्रं अग्निसमीपे गलति। तथा गुरुसमीपे पापः विलीयते; यथा दह्यमानः अग्निः शुष्कं तृणं, तर्दं च भक्षयति। एवं गुरुः प्रसन्नः सन्, तु पापं क्षणेन दहति; मनसा, कर्मणा, वाचा च गुरोः रुष्टिं न कुर्यात्।