शिवपुराणम्

एकदा महादेवः महादेव्यै रहस्यं परमं सम्यग् उपदिशत्। स उवाच—यः पुरुषः वेदेषु शास्त्रेषु च यद् विधीयते, तदेव तस्य सम्यगाचारः; अन्यथा न स्यात्। सतां व्यवहाराद् यः धर्मः स धर्मः इति कथ्यते, श्रद्धैव तस्य मूलकारणम्। श्रद्धावान् यदि कदापि प्रमादाद् अन्यथा वा सदाचारात् न व्यभिचरति, स कदापि न पतति; अतः श्रद्धावान् भवेत्। यथा शुभकर्मणा दुःखसुखे इह भवतः, तथैव परत्रापि; एषा श्रद्धा इति निश्चितम्। ततः महादेवः प्रियतमे महादेव्यै पुनः रहस्यं रहस्यम् अवदत्—इदं रहस्यम् अन्यस्मै न कथयेत्, न श्रद्धालवर्जिताय, न पशवे। कलियुगे सदाचारविहीनस्य, पतितस्य, अधमजातस्य वा, पञ्चाक्षरीमन्त्रात् परं न रक्षणम्। गच्छन्, स्थितः, यथेष्टं आचरन्, अशुचिर्वा शुचिर्वा, अयं मन्त्रः कदापि निष्फलः न भवति। येषां पुरुषाणां सदाचाराभावः, षट्संस्काराः अपवित्राः, गुरुणा अनुपदिष्टः अपि, अयं मन्त्रः निष्फलः न भवति। अधमः, अज्ञः, मूढः, पतितः, असंयतः, पापात्मा इत्येतेषां अपि मन्त्रः निष्फलः न भवति। यः कश्चिद् अवस्थां प्राप्यापि, मयि परमभक्तिं यः वहति, तस्य सर्वदा सम्पूर्णसिद्धिः; अन्यस्य न। प्रिये, शुभकालः, तिथिः, नक्षत्रम्, वारः, योगः—एतेषां अत्र विचारः न कर्तव्यः; सप्तविधिनियमः अपि नास्ति। अयं महापञ्चाक्षरीमन्त्रः कस्यापि, कदापि, न वैरी; सिद्धः, साध्यः, साधनीयः वा सदा एव भवति। सिद्धगुरुणा उपदिष्टः सन्, मन्त्रः सिद्धः इति कथ्यते; असिद्धगुरुणा दत्तः सन्, स साध्यः, साधनीयः इति। सिद्धः असिद्धः वा, यस्य मयि, मन्त्रे, गुरौ च परमश्रद्धा स्यात्, तस्य निःसंशयं सिद्धिः। ज्ञानी जनः आश्रमे एव परमविद्यां पञ्चाक्षरीमन्त्रम् अधीयीत। अन्येषां मन्त्राणां मध्ये, ताः सिद्धाः अपि स्युः, इदं मन्त्रं न सिद्ध्यति; परं, अस्य महामन्त्रस्य सिद्धौ, तेऽपि मन्त्राः सिद्ध्यन्ति। हे महादेवि, यथा अहं देवानाम् मध्ये न लभ्ये, तेषां लब्धानाम् अपि न लभ्ये, मम लब्धौ तवापि लाभः; मन्त्रेषु अपि एवं नियमः। अन्येषां मन्त्राणां दोषाः ये, तेऽत्र न भवन्ति; जात्याद्युपेक्षया अयं मन्त्रः आचर्यते। तथापि, अधमकृत्येषु लघुकामेषु वा, शीघ्रं न प्रवर्तयेत्; अतः अयं मन्त्रः महाशक्तिमान्। एवं पञ्चाक्षरीमन्त्रस्य विधानं त्रिशूलीन महादेवेन महादेव्यै लोकहिताय प्रत्यक्षं प्रोक्तम्। यः श्रद्धया पाठयति, एकचित्तेन शृणोति वा, स सर्वपापैः विमुक्तः परमं पदं प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा महादेवी उवाच—भगवन्, त्वया महामन्त्रस्य माहात्म्यं तस्य चोपयोगविधिः वेदवत् प्रत्यक्षम् उक्तम्। अधुना शिवस्य परमदीक्षां श्रोतुम् इच्छामि; मन्त्रसमूहस्य किञ्चिद् संकेतितम्, न विस्मृतम्। ततः महादेवः प्रत्युवाच—नूनम्, वक्ष्यामि ते परमां पुण्यां दीक्षां, या सर्वपापविनाशिनी, शिवेनैव उक्ता। अस्यां दीक्षायां पुरुषः पूजादिकर्मणि पूर्णतः अधिकारी भवति; अतः षट्संस्कारशुद्धिः इति कथ्यते। या ज्ञानं ददाति, बन्धनानि छिन्दति, तस्मात् सा दीक्षा संस्कारः इति अपि। शिवशास्त्रे दीक्षा त्रिविधा—शाम्भवी, शाक्ती, मान्त्री—शिवेन परात्मना उपदिष्टा। गुरोः दर्शनमात्रेण, स्पर्शेन, संभाषणेन वा, जीवस्य त्वरितं चिह्नं जायते, बन्धनविनाशः स्यात्। सा शाम्भवी दीक्षा इति प्रसिद्धा, सा पुनः तीव्रा, अतीव्रा च द्विविधा; बन्धनविनाशानुसारतः। या दीक्षया त्वरितं मोक्षः स्यात्, सा अतीव्रा; या जीवन्मुक्तिं शुद्धिं करोति, सा तीव्रा। शाक्ती दीक्षा ज्ञानयुक्ता, या योगमार्गेण, ज्ञानचक्षुषा, गुरुर्देहं प्रविश्य शिष्यं दीक्षयति। मान्त्री दीक्षा क्रियायुक्ता, घटमण्डलाद्युपक्रमेण, गुरुणा बहिः शनैः शनैः क्रियते। शक्तिपातानुसारतः शिष्यः अनुग्रहपात्रः; तत्रैव शैवधर्मपालनं मूलतः। यत्र शक्तिपातः नास्ति, तत्र न शुद्धिः, न ज्ञानम्, न शैवाचारः, न मोक्षः, न सिद्धिः। अतः शक्तिपातलक्षणं दृष्ट्वा, गुरुर्ज्ञानकर्मणा शिष्यं शुद्धयेयात्। यः अन्यथा भ्रमात् आचरति, स मोहात् विनश्यति; अतः सर्वथा गुरुशिष्यं परीक्षेत्। शक्तिपातस्य लक्षणं—जाग्रत्सुखसंवेदनम्; जाग्रत्सुखस्वरूपा हि पराशक्तिः। जाग्रत्सुखस्य लक्षणानि—चित्तविकारा, कम्पः, रोमाञ्चः, स्वरविलक्षणता, नेत्राङ्गपरिवर्तनानि। शिष्यः अपि एतानि लक्षणानि गुरौ पश्येत्, शिवपूजासंयोगेन वा, शिवसंयुक्तजनसंगेन वा। शिष्यः उपदेश्यत्वात्, गुरोः गौरवात्, अतः सर्वयत्नेन गुरुं सन्मानयेत्।