शिवपुराणम्

शृणु, प्रिये, मन्त्रजपस्य विविधा विधयः शास्त्रेण निरूपिताः। यदा मन्त्रः केवलं जिह्वायाः स्वल्पेन सञ्चलनेनोच्चार्यते, अथवा मन्दस्वरेण, यथा अन्यैः श्रूयते वा न श्रूयते, स जपः उपांशु इति कथ्यते। मनसा तु यदा मन्त्रस्य वर्णान् वर्णशः, पदानि पदशः चिन्तयेत्, तदर्थं मनसि विमृश्येत्, स तु मानसजपः इति स्मृतः। वाचिकजपः एकगुणः, उपांशुशतगुणः, मानससहस्रगुणः, धारणा सहितः शताधिकः इति श्रूयते। प्राणसंयमेन युक्तः जपः धारणा इति कथ्यते; प्रारम्भेऽन्ते च धारणा न स्यात् अपि, प्राणसंयम एव स्तूयते। चत्वारिंशद्वारं प्राणायामं कृत्वा, मन्त्रं स्मरेत्; मन्त्रार्थज्ञः स्वशक्त्या जपं कुर्यात्। पञ्चवारं, त्रिवारं, एकवारं वा प्राणायामं कुर्यात्, धारणा सहितं वा विना वा; एषु धारणा सहितः उत्तम इति कीर्त्यते। धारणा युक्तः जपः सहस्रं कृतमपि सिद्ध इति स्मृतः; एतेषां पञ्चानां विधीनां यथाशक्ति जपः करणीयः। अङ्गुलिषु गणनं यत्, तत् एकगुणं; रेखासु अष्टगुणं; पुत्रजीवबीजैः दशगुणं स्मृतम्। शङ्खरत्नैः शतगुणं, प्रवालैः सहस्रगुणं, स्फटिकैः दशसहस्रगुणं, मुक्ताफलैः लक्षगुणं श्रूयते। पद्मबीजैः कोटिगुणं, सुवर्णेन दशकोटिगुणं; कुशग्रहण्ठानां ग्रन्थिभिः, रुद्राक्षैः वा, अनन्तगुणं भवति। त्रिंशद्भिः मणिभिः कृतं जपमाला धनदायिनी, सप्तविंशतिभिः पुष्टिदायिनी; पञ्चविंशतिमणिमाला मोक्षप्रदा, पञ्चदशमणिमाला अभिचारफलदायिनी। अङ्गुष्ठः मोक्षदः, तर्जनी शत्रुनाशिनी, मध्यमा धनदायिनी, अनामिका शान्तिदायिनी। एकशतमष्टमणिमाला श्रेष्ठा, शतमणिमाला उत्तमा, पञ्चाशन्मणिमाला मध्यमा। चतुर्दशद्वयं मणिमाला हृदयस्य श्रेष्ठा; अतः जपः मालयाः सहैव करणीयः, न च कस्यचित् प्रदर्शनीया। कनिष्ठिका क्षरिणी इति प्रोक्ता, सा जपे शुभा; मन्त्रः अङ्गुष्ठेनान्यैः सहैव जपनीयः। अङ्गुष्ठं विना जपः निष्फलः; गृहे स समः, गोष्ठे शतगुणः। देववने वा उपवने सहस्रगुणः, पुण्ये पर्वते दशसहस्रगुणः, नद्यां लक्षगुणः। देवालये दशकोटिगुणः, मम सन्निधौ अनन्तगुणः; तथा सूर्याग्निगुरुचन्द्रदीपतोयसन्निधौ अपि। ब्राह्मणगवां सन्निधौ जपः पूज्यते; प्राचीमुखेन जपः सिद्धिदः, दक्षिणाभिमुखेन अभिचारिकः। पश्चिमाभिमुखेन धनदः, उत्तराभिमुखेन शान्तिकरः; सूर्याग्निब्राह्मणदेवतागुरुसन्निधौ अपि। अन्येषां सन्निधौ द्वेषेण मन्त्रं न जपेत्; पगुटिका, उत्तरीय, नम्रः, विकचकेशः, ग्रीवावृतः इत्यादिषु अवस्थासु अपि जपः वर्जनीयः। अशुचिहस्तः, अशुचिः, शोकार्तः, क्रोधे, मद्यपः, छर्दनं कुर्वन्, कासन्, जृम्भमाणः—एतेषु जपः न करणीयः। श्वशूद्रदर्शनं जपे वर्जयेत्; यदि स्पर्शः स्यात्, शुद्धिं कुर्यात्, वा माम् त्वया सह स्मरेत्। दीपदर्शनं वा प्राणायामः करणीयः, उपविष्टः, शयानीयः, गच्छन्, उत्थितः अपि। रथस्थः, शयनीयः, चिन्तितः अपि, यदि शक्तः, सर्वं कुर्यात्; अशक्तः सन्, यथाशक्ति जपं कुर्यात्। किम् अधिकं वदामि? संक्षेपेण शृणु—शुचिना, सम्यगाचारयुक्तेन, ध्यानपूर्वकं जपः शुभदः। आचारः एव परमं धर्मः, आचारः परमं धनम्, आचारः श्रेष्ठं ज्ञानम्, आचारः एव परमार्गः। आचारहीनः जनः लोके निन्द्यते, परत्र च सुखं न प्राप्नोति; अतः सताचारयुक्तः स्यात्। यस्य वेदशास्त्रविहितं कर्म, तस्य तदेवाचारः; अन्यथा न स्यात्। सत्पुरुषैः आचर्यते इति सताचारः; श्रद्धा एव सताचारस्य मूलम्। श्रद्धावान् यदि प्रमादादि कारणेन अपि सताचारात् न विचलति, स कदापि नश्यति न; अतः श्रद्धावान् भवेत्। यथा शुभाशुभकर्मभिः सुखदुःखं लोके, तथा परत्र अपि; इयं श्रद्धा इति कथ्यते। अन्यं गुह्यं वक्ष्यामि, प्रिये; एतत् गुप्तं धारय, न कस्यचित्, नास्तिकाय, न पशवे वक्तव्यम्। सताचारहीनस्य, पतितस्य, अधमजातस्य, कलौ पञ्चाक्षरीमन्त्रात् परं नास्ति रक्षणम्। गच्छन्, स्थितः, यथेष्टं कुर्वन्, अशुचिः वा शुचिः, अयं मन्त्रः कदापि निष्फलः न भवति। असताचारीणां, षड्वर्गदुष्टानां, अगुरुप्रदत्तानाम् अपि, अयं मन्त्रः कदापि निष्फलः न। अधमस्य, मूर्खस्य, पतितस्य, अशान्तस्य, नीचस्य अपि, अयं मन्त्रः कदापि निष्फलः न। यः कश्चिदपि अवस्थां प्राप्तः, यदि मयि परमभक्तिमान्, तस्य मन्त्रसिद्धिः निःसंशयं सदा भवति; अन्यस्य तु न कदापि।