शिवपुराणम्

श्रीदेवी उवाच— यत्र यदा येन च यथा वा भक्त्या पूजनं क्रियते, तत्र तत्सर्वं मोक्षदं भवति, हे शुभे! यदपि मयि स्नेहयुक्तचित्तेन यत्किञ्चिद् क्रियते, क्रमशो वा विक्रमशो वा, यदि तद् मम प्रियतमं शुभं च भवति, तद् अहम् अङ्गीकुर्वे। तथापि ये मम भक्ताः सर्वथा अशक्ताः न सन्ति, तेषां कृते अहम् सर्वशास्त्रेषु नियमाः स्थापयामि। अधुना अहं प्रथमं तव कथयामि शुभानां मन्त्राणां संहातिं, येन विना जपः निष्फलः, येन तु स फलदायकः भवति। हे सुन्दरी! यः जपः आदेशवर्जितः, क्रियावर्जितः, श्रद्धाविहीनः, प्रयोजनरहितः, हविर्वर्जितः, नित्यं वा क्रियते, स जपः निष्फलः। यः तु आदेशसंयुक्तः, यथाक्रिया कृतः, श्रद्धायुक्तः, हविसंयुक्तः च भवति, तदा मन्त्रः सिद्धिं याति, महाफलदायकश्च भवति। आचार्यं, विद्वान् ब्राह्मणं, सत्यवदन्तं, गुणसम्पन्नं, ध्यानयोगनिष्ठं च उपसृत्य जपः कर्तव्यः। शुद्धभावेन वाचसा, मनसा, कायेन, वित्तेन च तं तुष्टिं यत्नेन साधयेत्। ब्राह्मणः आचार्यं यत्नेन यथाशक्ति गजेन्द्रैः, अश्वैः, रथैः, रत्नैः, भूमिभिः, गृहैः च पूजयेत्। अलंकारैः, वस्त्रैः, धान्यैः, वित्तेन च भक्त्या गुरवे दद्यात्, यदि सामर्थ्यं अस्ति। यः स्वार्थसिद्ध्यर्थी स्यात्, स वित्ते कदापि कर्कशता न आचरितव्याः; पश्चात् आत्मानं सर्वं च गुरवे समर्पयेत्। एवं सम्यक् यथाशक्ति, कपटवर्जितः पूज्य, गुरोः समक्षात् मन्त्रं ज्ञानं च क्रमशः प्राप्नुयात्। यदा गुरुस्तुष्टः शिष्ये, सेवकः, अहंकाररहितः, शुद्धः, स्नातः, विनीतः च भवति, तदा गुरुस्तं घृतपूर्णपात्रेण, मन्त्रपवित्रितेन जलप्रक्षेपेण, शुभद्रव्यैः च स्नापयेत्। सः सुगन्धैः, माल्यैः, वस्त्रैः, भूषणैः च सुशोभितं कुर्यात्; मङ्गलस्तोत्राणि पठेत्, ब्राह्मणांश्च पूजयेत्। सागरतीरे, नदीतीरे, गोष्ठे, देवालये, वा शुद्धस्थले, गृह एव वा, सिद्धिदायिनीं तिथिं कालयोगं च निरीक्ष्य, शुभनक्षत्रे, शुभयोगे, सर्वदोषवर्जिते काले, तदा गुरुर्न्यायेन तस्य ज्ञानं दद्यात्। स्पष्टया वाचा, एकान्ते, परमसन्तुष्टचित्तेन, उभयोः परममन्त्रं जपयेत्। “शुभमस्तु, कल्याणमस्तु, सौन्दर्यमस्तु, स्नेहमस्तु”—इति मन्त्रम् आदेशं च गुरुः पश्चात् दद्यात्। एवं गुरोः मन्त्रं च आदेशं च प्राप्य, एकाग्रचित्तः स शिष्यः निश्चित्य प्रतिदिनं विधिपूर्वकं जपं कुर्यात्। प्रतिदिनं, सर्वजीवनं, सहस्त्राष्टकं जपेत्, अन्यत्र आसक्तिं विना; एवं स परमं पदं प्राप्नोति। एकलक्षणं सहस्त्रं जपेत्, तस्य चतुर्गुणं भक्त्या; रात्रौ एव भुञ्जानः, जितेन्द्रियः, स विधिपूर्वकं जापकः कथ्यते। यः पूर्वकर्माणि कृत्वा नित्यं जपकः भवति, तस्मात् लोके कोऽपि समः नास्ति; स सिद्धो भवति, सिद्धिदायकः च। स्नात्वा, शुद्धस्थले, प्रशान्तचित्तेन, हृदि मां चिन्तयेत्, ततः स्वगुरुं च। उत्तरदिशं वा पूर्वदिशं वा प्रेक्ष्य, मौनं कृत्वा, एकाग्रचित्तः, पञ्चमहाभूतानां शुद्धिं अग्निना जलादिना च कृत्वा। मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा, देहम् अर्थवत् कृत्वा, उभयोः रूपे ध्यानं कृत्वा, प्राणापाननिग्रहं च कुर्यात्। मन्त्रपीठं, स्वस्वरूपं, ऋषिं, छन्दः, देवताम्, बीजं, शक्तिं, कीलकं च स्मृत्वा, पञ्चाक्षरीं मन्त्रं जपेत्। मानसजपः श्रेष्ठः इति, उपांशुजपः मध्यमः, वाचिकजपः अधमः इति मन्त्रार्थविद्भिः कथ्यते। श्रेष्ठस्य देवता रुद्रः, मध्यमस्य विष्णुः, अधमस्य ब्रह्मा इति क्रमशः। उच्चैः नीचैः स्वरैः, स्पष्टास्पष्टाक्षरपदेन उच्चारितः मन्त्रः वाचिकजपः इति। यः केवलं जिह्वाचलनं कृत्वा, मन्दं वा, अन्यैः न श्रूयते, अथवा अल्पतः श्रूयते, स उपांशुजपः इति। यः तु मनसा अक्षरक्रमेण, पदक्रमेण, अर्थचिन्तनपूर्वकं जप्यते, स मानसजपः इति। वाचिकजपः एकगुणः, उपांशुशतगुणः, मानससहस्त्रगुणः, धारणा-युक्तः शतगुणाधिकः इति। प्राणसंयमयुक्तं जपं धारणा-युक्तं इति; प्रारम्भे अन्ते च धारणा विना अपि प्राणसंयमः प्रशस्यते। चत्वारिंशद्वारं प्राणसंयमं कृत्वा मन्त्रं स्मरेत्; मन्त्रार्थज्ञः स्वशक्त्या जपं कुर्यात्। पञ्चवारं, त्रिवारं, एकवारं वा प्राणसंयमं कुर्यात्, धारणा-युक्तः प्रशस्यते। धारणा-युक्तः सहस्त्रजपः अपि सिद्धः इति; एतेषु पञ्चसु स्वशक्त्या जपः कर्तव्यः। अङ्गुलिसंख्यया जपः एकगुणः, रेखासंख्यया अष्टगुणः, पुत्रजीवबीजैः दशगुणः। शङ्खरत्नैः शतगुणः, प्रवालैः सहस्त्रगुणः, स्फटिकैः दशसहस्त्रगुणः, मुक्ताफलैः लक्षगुणः। पद्मबीजैः कोटिगुणः, सुवर्णेन दशकोटिगुणः, कुशग्रामणिभिः वा रुद्राक्षैः वा अनन्तगुणः इति। एवं श्रीदेवीप्रसादात् मन्त्रजपस्य विधानं, तस्य फलश्रुतिं च श्रुत्वा साधकः श्रद्धया, भक्त्या, नियमेन च तं पन्थानं समाचरेत्।