शिवपुराणम्

शिवः देवीमिदं कथयामास—“सुन्दरी, मम पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य यथाक्रमं ऋषयः स्मर्यन्ते—गौतमोऽत्रिर्विश्वामित्रश्चाङ्गिराः भरद्वाजश्च। गायत्री, अनुष्टुप्, त्रिष्टुप्, बृहती, विराडिति छन्दांसि; इन्द्रः, रुद्रः, हरिः, ब्रह्मा, स्कन्दश्च तेषां देवताः। मम पञ्च मुखानि सन्ति, यत्र पूर्वादिदिशं प्रति ‘न’ आदयः अक्षराणि यथाक्रमं विन्यस्तानि। तत्र प्रथमं वर्णमस्पृष्टं, चतुर्थं द्वितीयं, पञ्चमं स्वरितं, तृतीयं निहतं विद्धि। मूळविद्या, शिवः, शैवसूत्रं, पञ्चाक्षरमन्त्रः, तस्य नामानि—एषा मम महती शैवी हृदयं ज्ञेया। ‘न’ शिर इति प्रसिद्धः, ‘म’ शिखा, ‘शि’ कवचं, ‘व’ नेत्रमिति प्रोच्यते। ‘य’ अस्त्रं; ‘नमः’, ‘स्वाहा’, ‘वषट्’, ‘हूं’, ‘वौषट्’, ‘फट्’—एतानि यदा तेषां अन्ते नियोज्यन्ते, तदा तस्याङ्गानि भवन्ति। तत्रापि मूळमन्त्रः किञ्चित् विकारेण, पञ्चमं वर्णं द्वादशस्वरैः शोभितं प्राप्नोति। अतः अस्मिन्मन्त्रेण, मनसा वाचा कायेन, जपहोमादिभिश्च, यथाशक्ति यथाकालं यथाशास्त्रं यथासामर्थ्यं यथायोग्यं यथाभिप्रायं च, मम पूजनं कार्यम्। यदा यत्र येन येन च यथाकुर्वाणः भक्त्या पूजनं क्रियते, सा मोक्षदायिनी भवति। मयि सम्यगनुरक्तेन चेतसा यत्किमपि क्रियते, यथाक्रमं वा तदप्रियं शुभं चेदङ्गीकृतं मया। मम भक्तानां ये सामर्थ्यवन्तः, तेषां सर्वशास्त्रेषु नियमाः स्थापिताः। अधुना शुभमन्त्रसमूहं कथयामि, यस्य विना जपः निष्फलः, तेन फली भवति। सुन्दरी, यः जपः आज्ञाहीनः, क्रियाहीनः, श्रद्धाहीनः, निष्फलः, हविर्हीनः, सर्वदा क्रियमाणो वा, स निष्फलः। यदा तु आज्ञया, सम्यक् क्रियया, श्रद्धया, हविषा च कृतः, तदा मन्त्रः सिद्धिं प्राप्नोति फलप्रदश्च भवति। गुरुमुपगम्य, विद्वान्ब्राह्मणः, तत्त्वज्ञः, गुणसम्पन्नः, ध्यानयोगरतश्च, तस्मिन्सर्वथा जपः कार्यः। शुद्धभावेन तं सर्वथा तोषयेत्—वाचा, मनसा, कायेन, वित्तेन च। ब्राह्मणः गुरुमुत्तमेन यत्नेन पूजयेत्, हस्त्यश्वरत्नभूमिगृहादिभिः। आभरणवस्त्रधान्यवित्तादीन्यपि गुरवे भक्त्या दद्यात् यदि शक्तिः। स्वसिद्ध्यर्थी वित्ते कृपणता नाचरेत्, पश्चात् आत्मानं सर्वस्वं च गुरवे समर्पयेत्। एवं निष्कपटेन यथाशक्ति सम्यक् पूज्य, गुरोः क्रमशः मन्त्रं ज्ञानं च प्राप्नुयात्। गुरुः तेन सेवकेन, अहंकाररहितेन, शुचिना, स्नातकेन, नियमेन युक्तेन च शिष्येण सन्तुष्टः स्यात्। तं ततः सर्पिषा पूर्णपात्रेण, मन्त्रपवित्रेण जलेन, शुभद्रव्यैश्च स्नापयेत्। सुगन्धविलेपनमाल्यवस्त्राभरणैः सुशोभनं कृत्वा, मङ्गलस्तोत्रैः ब्राह्मणान् पूजयेत्। समुद्रतीरे, नदीतीरे, गोष्ठे, देवालये, शुद्धस्थले, गृहे वा, शुभकाले तिथौ च। शुभनक्षत्रयोगे, सर्वदोषविनिर्मुक्ते काले, विधिपूर्वकं तस्मै ज्ञानं दद्यात्। एकान्ते, स्वच्छगात्रेण, प्रसन्नचित्तेन, स्पष्टया वाचा, मन्त्रं जपयेत्। ‘शुभमस्तु, कल्याणमस्तु, सौन्दर्यमस्तु, स्नेहमस्तु’ इति गुरुः मन्त्रं आज्ञां च दद्यात्। एवं मन्त्रं आज्ञां च गुरोः प्राप्त्वा, एकचित्तेन नित्यं विधिपूर्वकं जपेत्। सर्वदा सहस्राष्टकं जपेत्, एकनिष्ठः, तदा परमं पदं लभते। एकलक्षाक्षराणि जपेत्, तस्य चतुर्गुणं भक्त्या; रात्रौ भोजनं कुर्वन्, यतात्मा, स विधिवान् ज्ञेयः। पूर्वकर्माणि कृत्वा यो नित्यं जपकः भवति, स लोके न समोऽस्ति; स सिद्धः, सिद्धिदश्च। स्नात्वा, शुद्धदेशे, प्रशान्तचित्तेन, हृदि मां चिन्तयेत्, ततः स्वगुरुं च। उत्तरणदिशं वा पूर्वदिशं मुखेन, मौनं कृत्वा, एकचित्तः, पञ्चमहाभूतानि अग्न्यादिभिः शुद्धीकृत्य। मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा, शरीरं साधयित्वा, उभयोः स्वरूपं ध्यानं कृत्वा, प्राणापानौ संयम्य। मन्त्रपीठं, स्वरूपं, ऋषिं, छन्दः, देवतां, बीजं, शक्तिं, विनियोगं च स्मृत्वा, पञ्चाक्षरमन्त्रं जपेत्। मानसिकः जपः श्रेष्ठतमः, उपांशु मध्यमः, वाचिकः अधम इति शास्त्रकुशलैः। श्रेष्ठस्य रुद्रः देवता, मध्यमस्य विष्णुः, अधमस्य ब्रह्मा देवता इति। यदा मन्त्रः उच्चैः नीचैः स्वरैः, स्पष्टास्पष्टाक्षरपदैः उच्चार्यते, स वाचिकजपः इत्युच्यते।