शिवपुराणम्

ये महानात्मानः, ये केवलं मयि एव आश्रिताः, तेषां कृते ब्रह्मविष्ण्वादीनां देवपतित्वं तृणसमं भवति। गुणातीतपदं इच्छद्भिः तु मलिनं बुद्धिबलं, लौकिकं पुरुषबलं, गुणाधिपत्यं च सर्वं त्याज्यम् एव। अतः विस्तरेण किमु वक्तव्यम्? परमशिवस्य प्राप्तये एकमेव साधनं अस्ति—मनः मयि लीनं भवेत्, यथा यथा कारणेन। एवं श्रीकण्ठेन शिवेन, परात्मना, जगतां हिताय ज्ञानसारसंग्रहः अत्रोक्तः। अयं ज्ञानसंग्रहः वेदान्, शास्त्राणि, इतिहासान्, पुराणानि, विज्ञानानि, विस्तीर्णव्याख्यानानि च सम्यक् आवहति। ज्ञानं, ज्ञेयम्, कर्तव्यं, अधिकारी, साधनं, फलम्—एते षडर्थाः अस्मिन्नेव संग्रहिताः। गुरूपदिष्टं ज्ञानं ज्ञेयम्; बन्धः, जीवः, ईश्वरः च। लिङ्गार्चनादिकं कर्म, भक्तायामपि, अधिकारिणा कर्तव्यम्। शिवमन्त्रादीनि साधनानि, शिवतुल्यत्वं फलं; एषां षड्विधसङ्ग्रहस्य ज्ञानात् सर्वज्ञता जायते इति प्रसिद्धम्। प्रथमं श्रद्धया यथाशक्ति यज्ञादिकं कर्म कर्तव्यम्। बहिः शिवस्य पूजां कृत्वा, अनन्तरं अन्तरात्मना, भावेन, पूजनं कर्तव्यम्। यस्य तु पुण्यविशेषात् अन्तरसुखमेव रमणीयं, न बहिर्निष्क्रियं तस्य महात्मनः किञ्चित् कार्यं। ज्ञानामृतरसास्वादेन तृप्तस्य, शिवभक्तात्मनः, हे कृष्ण, न किञ्चित् कर्तव्यं—न बाह्यं, न आन्तरं। तस्मात् शनैः शनैः बहिरन्तरकर्मे उभयं त्यक्त्वा, ज्ञानद्वारा ज्ञेयं पश्येत्, अज्ञानं च परित्यजेत्। यदि मनः शिवे न लीनं, तर्हि कृतमपि कर्म किमर्थं? यदि लीनं, कृतमपि कर्म किमर्थं? तस्मात् यानि कर्माणि कृतानि वा, न वा, बहिः वा, अन्तर् वा, यैःकैःचित् उपायैः, मनः शिवे एव स्थापनीयम्। ये शिवस्थितमना, धृढबुद्धयः, तेषां परमं सुखं सर्वत्र जातम्—इहापि, परत्र च। अत्र 'ॐ नमः शिवाय' इति मन्त्रेण सर्वसिद्धयः लभ्यन्ते; तस्मात्, सर्वलोकेश्वरत्वसिद्धये अयं मन्त्रः सेवननीयः। एवं श्रुत्वा, महर्षिः उवाच—"भगवन्, सर्वज्ञ, ज्ञानसिन्धो, पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं सत्येन श्रोतुमिच्छामि।" भगवानुवाच—"पञ्चाक्षरमन्त्रस्य महिमा कोटिकोटिवर्षैः अपि न पूर्णतया वर्णनीयः; तस्मात्, संक्षेपेण शृणु। वेदेषु, शिवशास्त्रेषु च, अयं षडक्षरमन्त्रः शिवभक्तानां सर्वार्थसाधकः। अल्पाक्षरत्वे अपि, अर्थगौरवं, वेदसारत्वं, मोक्षदत्वं, आज्ञया प्रतिष्ठितत्वं, संशयरहितत्वं, शिवस्वरूपत्वं च अस्य।" "अनेकसिद्धिसंपन्नः, दिव्यः, जनमानसप्रियः, निश्चितार्थः, गम्भीरः, एषः वाक्यः परमः शिवस्य एव। सर्वसाधनसंपादनाय सुलभोच्चारणः, 'ॐ नमः शिवाय' इति सर्वदेहिनां हेतोः उच्यते। अस्य बीजं सर्वज्ञानस्य मूलम्; प्रधानमन्त्रः, षडक्षरः, सूक्ष्मः, महार्थः; वटबीजवत् ज्ञेयः।" "देवता गुणातीतः, सर्वज्ञः, सर्वकर्मेश्वरः; शिवः मन्त्रे 'ॐ' इति एकाक्षरे स्थितः, सर्वत्र व्याप्य अस्ति। सूक्ष्माणि ईशानाद्याक्षराणि, यानि एकाक्षरब्रह्मरूपाणि, 'नमः शिवाय' मन्त्रे यथाक्रमं प्रतिष्ठितानि; सूक्ष्मे षडक्षरे मन्त्रे, शिवः पञ्चब्रह्मरूपेण स्थितः।" "सः, वाच्यवाचकरूपेण, स्वभावतः, प्रत्यक्षतया च तिष्ठति; शिवः वाच्यः, कारणात्, अतुल्यत्वात्; मन्त्रः तु वाचकः स्मृतः। वाच्यवाचकभावोऽयं अनादिकालात् अस्ति—यथा अनादिसंसारसागरः प्रवहति। एवं, शिवः अपि अनादिसंसारनिवारकः, यथा औषधं स्वभावतः व्याधेः प्रतिकारकं।" "एवं, शिवः संसारदोषनिवारकः स्मृतः; जगदधीश्वरं विना अयं सन्देहेन तमसा आच्छाद्येत। प्रकृतेः जडत्वात्, पुरुषस्य अज्ञानात्, महत्तत्त्वाद्यन्तपर्यन्तं सर्वं जडमेव। एतेषां किञ्चित् स्वतः कर्तृत्वं न दृश्यते, यावत् चेतनकारणं न स्यात्; धर्माधर्मयोः, बन्धमोक्षयोः चोपदेशः विवेकात् जायते।" "सर्वज्ञं विना, प्रथमा सृष्टिः न सम्पद्यते—यथा वैद्यं विना रोगिणः दुःखमाप्नुवन्ति। तस्मात्, सदाशिवः अनादिः, सर्वज्ञः, पूर्णः, स एव जगदधीश्वरः, संसारसागरात् जीवोत्प्लावकः। सः अनादिमध्यान्तशून्यः, स्वभावतः शुद्धः, ईश्वरः, सर्वज्ञः, पूर्णः; शिवः शिवशास्त्रेषु ज्ञेयः।" "तस्य नाम अयं मन्त्रः; सः तेनोच्यते; नाम-नामीभावात् मन्त्रः परमशिवरूपे प्रतिष्ठितः। एष एव शिवज्ञानम्, एष एव परमं पदम्—षडक्षरं शिववाक्यं, 'ॐ नमः शिवाय'।" "एषः शैवो वाक्यः विधिरूपः, न केवलं स्तुतिः, शिवस्वरूपः; शिवः हि सर्वज्ञः, पूर्णः, स्वभावतः शुद्धः। सः लोकानां हितकरः, कथं मिथ्यावादी स्यात्? यदस्ति गुणदोषयुक्तं, स्वभावतः एव तिष्ठति।" "यत् फलं सम्पूर्णं, तदेव सर्वज्ञेन भाष्यते; रागाद्यज्ञानदोषयुक्तः एव अनृतं वदेत्। किन्तु, तादृशा दोषाः ईश्वरे न सन्ति; कथं सः अन्यथा वदेत्? यत् शिवेन सर्वज्ञेन, सर्वदोषरहितेन, निर्मितं, तत् शुद्धं वाक्यं प्रमाणं, संशयरहितम्।" एवं भगवान् शिवः, ज्ञानसारं, मन्त्रमहिमानं, तस्य स्वरूपं च, भक्ताय निवेदयामास; शिवमन्त्रस्य माहात्म्यं, तद्बीजस्य रहस्यं, शिवस्य स्वरूपं, नाम-नामीभावं, संसारनिवारणं, शिवज्ञानस्य परमत्वं च, एकरूपेण, भक्तिपूर्वकं, जगद्भवितृकृपया, अवर्णयत्।