शिवपुराणम्

यथा अस्मिन्नेव लोके पूर्णस्य मम कर्तव्यं किञ्चिदपि नास्ति, तथा येषां स्वार्थः पूर्णः, तेषां किञ्चिदपि शेषं नास्ति—नात्र संशयः। मम भक्तानां हिताय ये रुद्रलोकात् पतिताः रुद्राः, ते मानवदेहं धारयन्ति, एष तथ्यं निःसंशयं। यथा मम आज्ञया ब्रह्मादीनां कर्म प्रवर्तते, तथा ममैव निर्देशेन मनुष्यादीनां अपि प्रवृत्तिः भवति। मम आज्ञां परां मन्यमानः, विशिष्टया श्रद्धया युक्तः, तस्य केवलं दर्शनमात्रेणापि सर्वपापानि नश्यन्ति। मम भक्तेषु, इच्छितस्य फलस्य दर्शनात् पूर्वमेव, शुभलक्षणानि जायन्ते। कम्पनं, स्वेदः, अश्रुपातः, कण्ठे स्वरपरिवर्तनम्, आकस्मिकं हर्षानुभवः च—एतानि अयत्नेनैव जायन्ते। एतेषां लक्षणानां, एकैकशः वा संयुक्तानां, मृदुमध्ये तीव्रत्वेन, उत्तमानां पुरुषाणां लक्षणानि विज्ञेयानि। यथा लोहः अग्निसंस्पर्शेन केवलं लोहः न भवति, तथा मम सन्निधाने त एव केवलं नरा न भवन्ति। यद्यपि तेषां हस्तपादादि रूपेण मर्त्यसदृशता अस्ति, तथापि तान् साधारणान् न मन्येत; ज्ञानी जनाः तान् रुद्रांश्च मानवान् इति विदित्वा न अवमन्यन्ते। मोहितचित्ताः ये जनाः तेषु अवमानं कुर्वन्ति, तेषां तदवमानात् प्राणधनकुलधर्मनाशः, नरकप्राप्तिः च भवति। ये महात्मानः केवलं मयि निर्भराः, तेषां ब्रह्मविष्ण्वादिदेवनायकपदं तृणसमानं भवति। गुणातीतपदं इच्छद्भिः, अशुद्धिः, बुद्धिबलम्, लौकिकं पौरुषं बलम्, गुणेश्वरत्वं च त्याज्यम्। किमर्थं बहु उच्यते? परं श्रेयः प्राप्नुयात्, यः केनापि कारणेन मनः मयि लयं नयति। एवं श्रीकण्ठेनेश्वरः शिवः, परात्मा, लोकानां हिताय ज्ञानसारसंग्रहम् उक्तवान्। अस्मिन्संग्रहे वेदाः, शास्त्राणि, इतिहासाः, पुराणानि, विज्ञानानि, विस्तीर्णव्याख्यानानि च सम्यक् संहितानि। ज्ञानं, ज्ञेयम्, साध्यम्, अधिकारः, साधनम्, फलम् इति षड्विधं विषयम् अस्मिन्संग्रहे संगृहीतम्। गुरूपदिष्टं ज्ञानं ज्ञेयम्; बन्धः, आत्मा, ईश्वरः च विज्ञेयाः। लिङ्गपूजा च इतराणि कर्माणि, भक्तस्य अधिकारिणः अपि, कर्तव्यानि। साधनानि शिवमन्त्रादीनि; परमं फलम् शिवतुल्यता। एतेषां षट्सिद्धान्तानां ज्ञानात् सर्वज्ञता इति कीर्त्यते। आदौ श्रद्धया यथाशक्ति यज्ञादिकर्माणि कुर्वीत; बहिः शिवं पूजयित्वा, अन्तः करणेन पूजां कुर्यात्। यस्य पुण्यविशेषेण अन्तर्मुखी रतिः, बहिर्मुखी न, तस्य महात्मनः किञ्चिदपि बाह्यकर्म न आवश्यकम्। ज्ञानामृतास्वादेन तृप्तस्य, शिवभक्तात्मनः, हे कृष्ण, न किञ्चिदपि कर्तव्यं, न बाह्यं न अन्तः। तस्मात् शनैः शनैः बह्याभ्यन्तरं त्यक्त्वा, ज्ञानद्वारा ज्ञेयं पश्येत्, अज्ञानं च परित्यजेत्। यदि शिवे मनः न स्थिरं, तर्हि क्रियायाः किमपि प्रयोजनं नास्ति; यदि मनः स्थिरं, तर्हि क्रियायाः अपि प्रयोजनं नास्ति। तस्मात्, क्रियाः कृताः वा अकृताः, बहिः वा अन्तः, येन केनापि उपायेन, मनः शिवे स्थापयेत्। येषां मनः शिवे स्थिरं, बुद्धिः च दृढा, तेषां परमं सुखं सर्वत्र, इहापि परत्र च, सम्पद्यते। अत्र, ‘ॐ नमः शिवाय’ इति मन्त्रेण सिद्धयः लभ्यन्ते; तस्मात्, सर्वेषां लोकानां, ऊर्ध्वाधः, ऐश्वर्याय, एषः मन्त्रः उपासनीयः। हे महर्षे, सर्वज्ञ, सर्वविज्ञानसिन्धो, अहं पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं सत्यम् अधिगन्तुमिच्छामि। पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं कोटिकल्पैरपि सम्पूर्णं न कथ्यते; तस्मात्, संक्षेपेण तद् शृणु। वेदे च शिवशास्त्रेषु, अयं षडक्षरमन्त्रः शिवभक्तानां सर्वार्थसिद्धिदः। अल्पाक्षरत्वे अपि अर्थबहुलः, वेदसारः, मोक्षप्रदः, आज्ञया प्रतिष्ठितः, संशयवर्जितः, शिवस्वरूपवाक्यमेतत्। नानासिद्धिसंयुक्तः, दिव्यः, जनमानसप्रियः, निष्कर्षेण गम्भीरार्थः, श्रेष्ठतमं वचनं, ईश्वरस्य। सर्वार्थसिद्धये सुलभोच्चारणः, सर्वदेहिनां ‘ॐ नमः शिवाय’ इति सर्वज्ञः प्राह। तस्य बीजं सर्वज्ञानस्य मूलम्, प्रमुखमन्त्रः, षडक्षरः, अतीव सूक्ष्मः, महार्थः, वटबीजवत् ज्ञेयः। देवता गुणातीतः, सर्वज्ञः, सर्वकर्मेशः; शिवः मन्त्रे ‘ॐ’ इत्येकाक्षरे सदा स्थितः, सर्वत्र व्याप्य। सूक्ष्माक्षराणि ईशानादीनि, एकाक्षरब्रह्मरूपाणि, ‘नमः शिवाय’ मन्त्रे यथाक्रमं प्रतिष्ठितानि; सूक्ष्मे षडक्षरे मन्त्रे, शिवः पञ्चब्रह्मस्वरूपेण स्थितः। सः चिह्न्यचिह्न्यभावेन, साक्षात् स्वभावेन च, तिष्ठति; शिवः चिह्न्यः, यतः सः अतुल्यः, मन्त्रः तु तस्य चिह्नकः स्मृतः। एषः चिह्न्यचिह्न्यभावः अनादिकालात् एव अस्ति, यथा एषः संसारसागरः अनादिकालात् प्रवहति। एवं, शिवः संसारमुक्तये अनादिसिद्धः, यथा औषधं स्वभावतः रोगनाशनम्। तथा, शिवः संसारदोषनाशनः स्मृतः; यदि न स्यात् जगदीश्वरः, तर्हि इदं सर्वं तमसि निपतिष्येत्। प्रकृतेः जडत्वात्, पुरुषस्य च अज्ञानात्, महत्तत्त्वाद्यन्तपर्यन्तं सर्वं जडमेव भवति।