शिवपुराणम्

शिवः उवाच— विधवायाः सनातनं धर्मं प्रवक्ष्यामि। तस्याः व्रतम्, दानम्, तपः, शौचम्, भूमौ शयनम्, रात्रौ आहारवर्जनं च नित्यं कर्तव्यम्। ब्रह्मचर्यम्, नित्यं भस्मना वा जलस्य स्नानम्, शमः, मौनम्, क्षान्तिः सततम्, नियमानुसारं भागवितरणं च विधेयम्। अष्टम्यां, चतुर्दश्यां, विशेषतः पौर्णमास्यां, यथायोग्यं एकादश्याम् उपवासः सोमपूजनं च विधानम्। एवं संक्षेपेण ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां, तपस्विनां, ब्रह्मचारिणां च आश्रमनिष्ठानां धर्मः मया उक्तः। तथैव, सुशोभने, वने वासिनां, गार्हस्थ्यानां, शूद्राणां, स्त्रीणां चायं सनातनः धर्मः। देवेश्वरि, सर्वदा मां ध्यानयेत्, षडक्षरं मन्त्रं जपेत्, वेदविहितं धर्मं चाचरेत्—एष धर्मार्थयोः सारः। ये जनाः स्वेच्छया, तीव्रभावसमन्विताः, पूर्वसंस्कारयुक्ताः, संसारविषयेषु स्त्रीषु च आसक्ताः वा अनासक्ताः, नियमं गृह्णन्ति— तेषां शुद्धबुद्धीनां मम अनुग्रहेण आत्मतत्त्वज्ञानं जायते; शुद्धाः अपि तु संसारधर्मभारात् क्लेशं प्राप्नुवन्ति। तेषां न कर्तव्यं न अकर्तव्यं, न समाधिः न परमं पदम्; न विधिः न निषेधः, यथा मम। यथा मम अत्र पूर्णस्य किञ्चित् कर्तव्यं नास्ति, तथा तेषां स्वार्थसिद्धानां संशयः नास्ति। मद्भक्तहितार्थं, ये रुद्राः रुद्रलोकात् पतिताः, ते निःसंशयं मानवदेहम् उपगच्छन्ति। यथा मम आज्ञया ब्रह्मादीनां कर्म प्रवर्तते, तथा मम आदेशेन मानवादीनां अपि प्रवृत्तिः। मम आदेशं परमं मन्यमानः, अपूर्वनिष्ठया युक्तः, तस्य केवलं दर्शनमात्रेण सर्वपापविनाशः स्यात्। मयि भक्तानां, इच्छितफलस्य दर्शनात् पूर्वमेव, शुभलक्षणानि जायन्ते। कम्पनं, स्वेदः, अश्रुपातः, कण्ठे स्वरविकृति, हर्षानुभवः च अचिन्त्यतः भवन्ति। एतेषां लक्षणानां, एकैकशः वा संयुक्तानां, मन्दमध्यमतीव्रभेदेन, पुरुषश्रेष्ठाः विज्ञेयाः। यथा लोहः अग्निसंयोगेन न केवलं लोहः भवति, तथा मम सन्निधौ ते न केवलं मानवाः। हस्तपादाद्यङ्गसंयुक्तत्वात्, तान् मर्त्यवत् न मन्येत; ज्ञानी तान् रुद्रान् मानवदेहम् आश्रितान् जानाति, न तु अवमानयेत्। मूढबुद्धयः यदि तेषां अवमानं कुर्वन्ति, तर्हि तदवमानात् प्राणधनवंशधर्मनाशः, नरकप्राप्तिः च जायते। ये महात्मानः केवलं मयि आश्रिताः, तेषां ब्रह्मविष्ण्वादिदेवपतित्वं तृणवत्। गुणातीतपदप्राप्तये, अशुद्धिः, बुद्धिबलं, लौकिकं पुरुषबलं, गुणेश्वरत्वं च त्याज्यम्। किं बहुना? येन केनापि प्रकारेण मन्मनसि समाधिः एव परमशिवस्य प्राप्तये साधनम्। एवं श्रीकण्ठेन शिवेन, परात्मना, जगदर्थं ज्ञानसारसंग्रहः उक्तः। अयं ज्ञानसंग्रहः वेदशास्त्रपुराणइतिहासविद्याटीकासहितः पूर्णः। ज्ञानं, ज्ञेयम्, आचरणीयम्, अधिकारः, साधनम्, फलम्—एते षड्विधाः विषयाः अत्र संग्रहिताः। गुरुप्रदत्तं ज्ञानं ज्ञेयम्—बंधः, जीवः, ईश्वरः च; लिङ्गार्चनादिकं च, भक्तोऽपि अधिकारवान् आचरति। साधनानि शिवमन्त्रादीनि; फलम् शिवतुल्यता; एतेषां षड्विधतत्त्वज्ञानात् सर्वज्ञता स्यात्। आदौ श्रद्धया यथाशक्ति यज्ञादिकर्माणि कुर्वीत; बहिः शिवं पूज्य, अनन्तरं अन्तःकरणेन पूजां कुर्यात्। यस्यान्तरानन्दः, न बहिर्लोकानन्दः, पुण्यप्रभावात्, तस्य महात्मनः बाह्यकर्म कर्तव्यं नास्ति। यः ज्ञानामृततृप्तः, शिवात्मा, कृष्ण, तस्य किञ्चित् कर्तव्यं नास्ति, न बहिः न च अन्तः। तस्मात् शनैः शनैः बाह्याभ्यन्तरयोः परित्यागात्, ज्ञानयोगेन ज्ञेयम् अवलोक्य, अज्ञानं च त्यजेत्। यदि मनः शिवे न स्थितम्, किम् क्रियया? यदि स्थितम्, किम् क्रियया? तस्मात्, क्रियायाः कृतत्वे अकृतत्वे, बाह्याभ्यन्तरे, येन केनापि प्रकारेण, मनः शिवे स्थापनीयम्। येषां मनः शिवे स्थितम्, धृतबुद्धीनां, तेषां परमसुखम् सर्वत्र, इह च परत्र च। अत्र, ‘ॐ नमः शिवाय’ इति मन्त्रेण सिद्धयः लभ्यन्ते; तस्मात् सर्वलोकेश्वरत्वाय तदनुष्ठेयम्। अथ पार्वत्युवाच— महर्षे, सर्वज्ञ, सर्वविद्यसिन्धो, पञ्चाक्षरमन्त्रस्य महिमानं श्रोतुम् इच्छामि। शिवः उवाच— पञ्चाक्षरमन्त्रस्य महिमानं कोटिकल्पैः अपि न शक्यते निरवधिकं वर्णयितुम्; तस्मात् संक्षेपेण शृणु। वेदे च शिवशास्त्रेषु, एषः षडक्षरमन्त्रः शिवभक्तानां सर्वार्थसाधकः। स्वल्पाक्षरत्वेऽपि, स अर्थगौरवयुक्तः, वेदसारः, मोक्षप्रदः, आज्ञया स्थापितः, संशयवर्जितः, शिवस्वरूपवचनम् एषः।