शिवपुराणम्

वनवासिनां यत् ब्रह्मचारिभिः सह वासः, तत्रापि नियमः समानः अस्ति—रात्रौ भोजनं कदापि न कर्तव्यम्। क्षत्रियस्य शिक्षणं यज्ञकर्मणि च अनुमतं, तु दानग्रहणं न; विशेषतः वैश्यास्यैतद् अत्र न निर्दिष्टम्। सर्ववर्णानां रक्षणं, युद्धे शत्रूनां वधः, पापीयांसां पक्षिणां पशूनां च, दुष्टमानवानां च नाशः—एतेषां धर्मः। सर्वत्र अविश्वासः, केवलं योगिषु विश्वासः, नारीणां अनुचितकाले परिहारः, सेनायाः रक्षणं—एतेषां अपि कार्यम्। नित्यं गुप्तचरैः सूचना संग्रहो, जनानां व्यवहारज्ञानं, सर्वदा शस्त्रधारणं, भस्मवस्त्रधारणं च विधीयते। राजानः, मम आश्रमे निवसतां धर्मस्य सारः एषः। वैश्यास्य गो-रक्षणं, व्यापारः, कृषिकर्म च धर्मरूपेण प्रकटितम्। शूद्रस्य अन्यवर्णेषु सेवा धर्मः, उद्याननिर्माणं, मम क्षेत्रेषु निवासः अपि। गृहस्थस्य पत्न्या सह धर्मयुक्ता संयोगः, तु वनवासिनां, यतिनां, ब्रह्मचारिणां च ब्रह्मचर्यम् एव विधीयते। स्त्रीणां धर्मः शाश्वतः—पतिसेवा; अन्यः धर्मः नास्ति। यदि पति आज्ञापयेत्, मम पूजनम् अपि कर्तव्यम्। या स्त्री पतिसेवां विहाय व्रतेषु प्रवृत्तिः, सा नरकं याति; अत्र संदेहः नास्ति। विधवा स्त्रीणां धर्मः—व्रतं, दानं, तपः, शौचं, भूमौ शयनं, रात्रौ भोजनवर्जनं। ब्रह्मचर्यं, नित्यं भस्म वा जलस्नानं, शमः, मौनं, क्षमायाः नित्यत्वं, यथानियमं वितरणं च। अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पूर्णिमा, तथा एकादशी—एतेषु उपवासः सोमपूजनं च विधीयते। एवं संक्षेपेण आश्रमनिष्ठानां—ब्राह्मणानां, क्षत्रियाणां, वैश्यानां, यतिनां, ब्रह्मचारिणां धर्मः उक्तः। वनवासिनां, गृहस्थानां, शूद्राणां, स्त्रीणां च शाश्वतधर्मः एषः। देवदेवि, त्वं मम ध्यानं कर्तव्या, षडक्षरमन्त्रस्य जपः, वेदेषु निर्दिष्टं धर्मं सर्वं आचरितव्यं—एषः धर्मार्थस्य सारः। ये जनाः स्वेच्छया नियमं गृह्णन्ति, तीव्रभावयुक्ताः, पूर्वसंस्कारवन्तः—सङ्गयुक्ताः वा, सङ्गविहीनाः वा, स्त्रीषु वा अन्येषु वा वस्तुषु—ये शुद्धाः विवेकिनः, तेषां मम आत्मज्ञानं कृपया उदेति; शुद्धाः अपि, संसारधर्मभारात् क्लेशं अनुभवन्ति। तेषां न धर्मः, न अधर्मः, न संन्यासः, न परमगतिः; न विधिः, न निषेधः—मम यथा। यः अत्र पूर्णः, तस्य मम कर्तव्यं नास्ति; यः स्वकार्यं साधितवान्, तस्य संदेहः नास्ति। भक्तजनहिताय, ये रुद्राः रुद्रलोकात् पतिताः, मानवस्वरूपं गृह्णन्ति—अत्र नास्ति संदेहः। यथा मम आज्ञा ब्रह्मादीनां कर्मारम्भं करोति, तथा मानवेषु अपि मम आदेशः कर्मारम्भं करोति। मम आज्ञां परमं मन्यन्ते ये, अत्यन्तशुद्धभावेन, तेषां केवलं दर्शनमपि सर्वपापं नाशयति। मम भक्तेषु, अभिप्रेतफलस्य पूर्वं शुभलक्षणानि प्रकटन्ते। कम्पः, स्वेदः, अश्रुपातः, कण्ठे स्वरपरिवर्तनं, हर्षानुभवः—एते अकस्माद् जायन्ते। एतेषां लक्षणानां एकस्य वा, अनेकस्य वा, तेषां मृदु-मध्य-तीव्रत्वेन, श्रेष्ठपुरुषाः विज्ञेयाः। यथा काष्ठं अग्निसंयोगात् तद्रूपं न भवति, तथा मम सन्निधाने ते मानवाः न स्युः। हस्तपादादिभिः मृत्युलोकसदृशाः सन्ति, परं साधवः तान् न अवमानयन्ति, रुद्रस्वरूपत्वं जानीयुः। ये मूढबुद्धयः तेषु तिरस्कारं कुर्वन्ति, तेषां आयुः, वित्तं, वंशः, धर्मः नश्यन्ति, नरकं च प्राप्तव्यम्। ये महात्मानः केवलं मम आश्रयन्ति, ब्रह्मविष्णुप्रमुखदेवतास्थानं तृणसमं मन्यन्ते। रजस्तमःसत्त्वाधिपत्यं, अशुद्धबुद्धिः, लौकिकबलं, पुरुषबलं—एतानि गुणातीतपदं इच्छद्भिः त्याज्यानि। किं विस्तरेण? एकमेव उपायः—मम मनसि लयः, यथा कारणं। एवं श्रीकण्ठशिवेन, परमात्मना, जगतां हिताय ज्ञानसारः संक्षेपेण उक्तः। अत्र ज्ञानसंग्रहे वेदः, शास्त्राणि, इतिहासाः, पुराणानि, विद्याः, विस्तृतटीकाः सर्वं समाहितम्। ज्ञानं, ज्ञेयम्, आचार्यः, साधनम्, साध्यं—षट् विषयाः अत्र संगृहीतः। गुरुप्रसादेन ज्ञेयम्—बन्धः, आत्मा, ईश्वरः। लिङ्गपूजनादिकं कर्तव्यम्, भक्तः, अनुमतः अपि। साधनं शिवमन्त्रादि, साध्यं शिवतुल्यता; षट्सूत्रज्ञानात् सर्वज्ञता उत्पद्यते। प्रारम्भे श्रद्धया यज्ञादिकं यथाशक्ति कर्तव्यम्; बहिः शिवं पूज्य, अन्तः च भावेन पूजनम्। यस्य हर्षः अन्तः, बहिः न, पुण्यस्य महत्त्वात्, तस्य बाह्यकर्म न आवश्यकम्।