शिवपुराणम्

देवदेव्या उद्धिष्टः शिवः कथां आरभते—“देवगणेश्वरि, जातीनां कर्तव्यं, विशेषतः भक्तानां, विदुषां, द्विजश्रेष्ठानां, संक्षेपेण वक्ष्यामि। त्रिःस्नानं, अग्निसंस्कारपालनं, नित्यं लिङ्गपूजनं, दानं, भगवति विनयः, सर्वत्र दया च—एतानि कर्तव्यानि। सत्यं, तुष्टिः, श्रद्धा, सर्वभूतानां अहिंसा, लज्जा, भक्ति, अध्ययनं, योगः, नित्यं शिक्षणं च—एतानि धर्मलक्षणानि। व्याख्यानं, ब्रह्मचर्यं, श्रवणं, तपः, क्षमा, शौचं, शिखायज्ञोपवीतधारणं, पगोटि, उत्तरीयवस्त्रं च—एवमेव आचारः। निषिद्धकर्मवर्जनं, भस्मरुद्राक्षधारणं, पर्वदिने पूजनं, विशेषतः चतुर्दशीदिने, देवी—एवं धर्मः। मासे मासे ब्रह्मकूर्चजलपानं विधिवत्, विशेषपूजनं, तत्र मम स्नानं, प्रिये—एवमेव विधानम्। सर्वकर्मन त्यागं न कर्तव्यं, श्रद्धाहीनं अन्नं वर्जयेत्, विशेषतः शुष्कं अन्नं यावकं च त्याज्यम्। मद्यवर्जनं, मद्यगन्धयुक्तान्नं, तस्य नैवेद्यं च वर्जनीयम्—एषः सर्वजातीनां, विशेषतः ब्राह्मणानां। क्षमा, शान्तिः, तुष्टिः, सत्यं, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यं, मम ज्ञानं, वैराग्यं, भस्मप्रयोगः—एतानि योगिनां विशिष्टलक्षणानि। सर्वासक्तिविरतिः, दिवा भिक्षाटनं च—एष दशधा योगिनां धर्मः। वने वसतां वानप्रस्थानां अपि एष नियमः; ब्रह्मचरिणां रात्रौ अन्नं न भक्षयेत्। क्षत्रियाय शिक्षणं यज्ञकर्मणि च अनुमतः, दानग्रहणं न; वैश्याय तु एतत् मया न विधीयते। सर्ववर्णरक्षणं, शत्रुवधः, दुष्टपक्षिपशुजनविनाशः—एष धर्मः। सर्वत्र अविश्वासः, योगिनां विश्वासः, अनवस्थायां स्त्रीवर्जनं, सेनारक्षणं—एतानि कर्तव्यानि। दूतैः सर्वदा गुप्तवृत्तिः, जनकार्यज्ञानं, सर्वदा शस्त्रधारणं, भस्मवस्त्रधारणं च विधीयते। राज्ञः, मम आश्रमस्थेषु धर्मसारः एषः; वैश्याय गोत्रक्षणं, व्यापारः, कृषिः च निर्दिष्टम्। शूद्राय अन्यवर्णसेवा धर्मः, उद्याननिर्माणं, मम क्षेत्रे निवासः च। गृहेस्थस्य पत्न्या सह धर्मसंबन्धः विधीयते; वानप्रस्थस्य, तपस्विनः, ब्रह्मचरिणः च ब्रह्मचर्यं एव विधानम्। स्त्रियाः पतिसेवायाः सनातनधर्मः, अन्यः न; शुभे, यदि पति आज्ञापयेत्, तदा मम पूजनं अपि विधीयते। या स्त्री पतिसेवा त्यजति, व्रतपरायणा भवति—सा नरकं गच्छति, नात्र संशयः। विधवायाः सनातनधर्मं वक्ष्यामि—व्रतं, दानं, तपः, शौचं, भूमिशयनं, रात्रौ अन्नवर्जनं। ब्रह्मचर्यं, नित्यं भस्म वा जलस्नानं, शमः, मौनं, नित्यं क्षमा, नियमानुसारं दानं च विधीयते। अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पूर्णिमा, एकादशी च—एषु उपवासः, सोमपूजनं च विधानम्। एवं संक्षेपेण मम आश्रमस्थेषु—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, तपस्विनः, ब्रह्मचरिणः—धर्मं उक्तम्। तथैव, सुन्दरी, वानप्रस्थ, गृहेस्थ, शूद्र, स्त्री—एष सनातनधर्मः। देवदेवि, सर्वदा मम ध्यानं कुर्यात्, षडक्षरमन्त्रजपं, वेदेषु निर्दिष्टं धर्मं आचर्यात्—एष धर्मार्थसारः। ये जनाः स्वेच्छया नियमं गृह्णन्ति, तीव्रभावयुक्ताः, पूर्वस्मृतिसम्पन्नाः—सङ्गिनो वा विरक्ताः, स्त्रीषु अन्येषु वस्तुषु अपि। शुद्धाः विवेकिनः ये, मम आत्मज्ञानं मम अनुग्रहेण उत्पद्यते; तेषां शुद्धानां अपि, संसारधर्मभारात् दुःखमुपजायते। तेषां न धर्मः, न अधर्मः, न योगः, न परमगति; न विधिः, न निषेधः, मम यथा। यः अत्र पूर्णः, तस्य मम कर्तव्यं न; यथा तेषां स्वार्थसिद्धेः, न संशयः। भक्तहिताय, ये रुद्राः रुद्रलोकात् पतिताः, मानवस्वरूपं गृह्णन्ति—नात्र संशयः। यथा मम आदेशः ब्रह्मादीनां कर्मारम्भाय, तथैव मम आज्ञया मानवकर्म आरभ्यते। मम आज्ञा परमं मन्यन्ते, विशुद्धभावेन, तस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयः। मम भक्तेषु शुभफलसूचकानि चिह्नानि उत्पद्यन्ते, लक्ष्यसिद्धेः पूर्वमेव। कम्पः, स्वेदः, अश्रुपातः, कण्ठे स्वरपरिवर्तनम्, हर्षानुभवः—एतानि अकस्माद् जायन्ते। एतेषु चिह्नेषु, एकस्मिन्वा, अनेकस्मिन्वा, मन्दमध्यमतीव्ररूपेण, उत्तमपुरुषाः ज्ञेयाः। यथा लोहम् अग्निसंस्पर्शात् केवलं लोहं न भवति, तथा मम सन्निधानेन ते मानवाः न केवलं मानवाः। हस्तपादादिभिः मृत्युलोकसदृशाः तान् साधारणं न मन्येत; ज्ञानी तान् रुद्रस्वरूपं जानन्ति, तेषु न अवमानं कुर्वन्ति। ये मूढबुद्धयः तेषु अवज्ञां कुर्वन्ति, तेषां जीवनं, धनं, वंशः, धर्मः नश्यन्ति, नरकं च प्राप्तिः भवति।” एवं शिवः सनातनधर्मस्य सारं देव्या सम्यक् निवेदयति।