शिवपुराणम्

ये भक्ताः येषां मनः परिणामरहितं मयि प्रवृत्तम्, फलाकाङ्क्षा-विवर्जितं यदि पश्चात् फलमिच्छन्ति, त एव मम प्रियाः स्युः। ये पूर्ववासना-प्रभावात् फलस्य वा अभावस्य चिन्तनं कुर्वन्ति, अनवशः सन्तः मम आश्रयं गच्छन्ति, ते मम परमप्रियाः इति मतम्। तेषां प्राप्तं लाभं तस्मात् श्रेष्ठं लाभं नास्ति; ममापि, हे परमेश्वरि, तस्मात् उच्चतरं लाभं नास्ति। मम प्रसादेन तेषां भक्तिः मयि समर्प्यते; सा भक्ति परममोक्षं ददाति, यथा शक्तिः। ये महात्मानः सर्वथा मयि समर्पितचित्ताः, तेषां मम धर्माधिकारिणां अष्टविधानि लक्षणानि प्रसिद्धानि। मम भक्तेषु स्नेहः, पूजायाम् अनुमोदनम्, स्वयम् पूजनं, अङ्गकृत्याः मम निमित्तम्—इति। मम कथानां श्रवणे भक्तिः, स्वर-नेत्र-शरीर-परिवर्तः, सततं मम स्मरणम्, मयि आश्रितजीवनम्—इति। यत्र एतानि अष्टलक्षणानि दृश्यन्ते, म्लेच्छे अपि, स ब्राह्मणेषु श्रेष्ठः, ऋषिः, पुण्यः, तपस्वी, विद्वान् च। यः मयि भक्तः, श्वपाकः अपि, स मम वेदविदः अपि प्रियतरो भवति; तस्मै दानं दातव्यं, तस्मात् ग्राह्यं च; स पूजनीयः, यथा अहम्। यः भक्त्या पत्रं, पुष्पं, फलम्, वा जलं मम समर्पयति, तं न त्यजामि, स मां न त्यजति। अथ, हे देवेश्वरि, संक्षेपेण वर्णयामि जातिधर्मं, पात्रभक्तानां, विदुषां, द्विजश्रेष्ठानां च। त्रिस्नानं, अग्निपरिचरणम्, नियमितलिङ्गपूजा, दानम्, भगवति विनयः, सर्वदा सर्वत्र दया—इति। सत्यता, तुष्टिः, श्रद्धा, सर्वभूतानां अहिंसा, लज्जा, भक्ति, अध्ययनम्, योगः, सततं शिक्षणम्—इति। व्याख्यानम्, ब्रह्मचर्यम्, श्रवणम्, तपः, क्षमा, शौचम्, शिखा-यज्ञोपवीतम्, पगोटि, उत्तरीयम्—इति। निषिद्धकर्मवर्जनम्, भस्म-रुद्राक्षधारणम्, पर्वदिने विशेषपूजा, चतुर्दशीदिने विशेषतः—इति। प्रतिमासम् ब्रह्मकूर्चजलपानम्, विशेषपूजा, तेन सह स्नानं मयि, हे प्रिये—इति। सर्वकर्म न परित्याज्यम्, श्रद्धाविहीनं भोजनं वर्जयेत्, विशेषतः शुष्कं यावकं च—इति। मद्यवर्जनम्, मद्यगन्धभोजनवर्जनम्, तदर्पणवर्जनम्; सर्वजातिषु, विशेषतः ब्राह्मणे—इति। क्षमा, शान्तिः, तुष्टिः, सत्यता, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, मम ज्ञानम्, वैराग्यम्, भस्मप्रयोगः—इति। सर्वासक्ति-विवर्जनम्—एते दश योगिनां विशेषलक्षणानि; दिनं भिक्षाटनं च। वने वसतां नियमः समानः; ब्रह्मचरिणां रात्रौ भोजनं न कर्तव्यम्। क्षत्रियस्य शिक्षणम्, यज्ञकर्तृत्वम् अनुमतं; दानग्रहणं न; वैश्यस्य तत्र न निर्दिष्टम्। सर्ववर्णरक्षणम्, शत्रुसंहारः, दुष्टपक्षिव्याघ्रपुरुषनाशः धर्मः। सर्वत्र अविश्वासः, योगिषु विश्वासः, अनवकाशे स्त्रीवर्जनम्, सेनारक्षणम्—इति धर्मः। गुप्तचरैः सततं समाचारसंग्रहः, जनकार्यज्ञानम्, शस्त्रधारणम्, भस्मवस्त्रधारणम्—इति। हे राजन्, एष धर्मसंक्षेपः मम आश्रमस्थेषु; वैश्यस्य गोपालनम्, व्यापारः, कृषिः धर्मः। शूद्रस्य अन्यवर्णसेवा धर्मः, उद्याननिर्माणम्, मम क्षेत्रे वासः च। गृहीणां धर्मः पत्न्या सह संयोगः; वानप्रस्थ-तपस्वी-ब्रह्मचरिणां ब्रह्मचर्यम्। स्त्रीणां धर्मः पतिसेवायाः सनातनः, अन्यः न; पतिसंयोगे मम पूजा विधीयते। या स्त्री पतिसेवा-विस्मृत्य व्रतपरायणा, सा नरके पतति; नात्र संशयः। विधवा स्त्रियाः धर्मः—व्रतं, दानम्, तपः, शौचम्, भूमिशयनम्, रात्रौ भोजनवर्जनम्। ब्रह्मचर्यम्, प्रतिदिनं भस्म वा जलस्नानम्, शमः, मौनम्, सततं क्षमा, नियमानुसारं वितरणम्। अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पौर्णमासी, एकादशी च, उपवासः सोमपूजा च विधीयते। एवं संक्षेपेण आश्रमस्थेषु—ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-तपस्वी-ब्रह्मचरिणां धर्मः उक्तः। एवं वानप्रस्थ-गृहस्थ-शूद्र-स्त्रीणां धर्मः सनातनः। हे देवेश्वरि, सततं मम ध्यानं कुर्यात्, षडक्षरमन्त्रजपः, वेदविहितं धर्मपालनं च—एष धर्मार्थसंक्षेपः। ये जनाः स्वेच्छया नियमं गृह्णन्ति, तीव्रभाव-वासनायुक्ताः—। विरक्ताः वा सक्ताः, स्त्री-परिग्रहादिषु अपि—। शुद्ध-बुद्धयः मम आत्मज्ञानं मम प्रसादेन लभन्ते; शुद्धाः अपि, संसारधर्मभारात् कष्टं अनुभवन्ति। तेषां न धर्मः, न अधर्मः, न समाधिः, न परमगतिः; न विधिः, न निषेधः, यथा मम।