शिवपुराणम्

शिवः देवीम् उवाच—“पञ्चाक्षरमन्त्रस्य प्रणवस्य च पुनःपुनः जपनं, रुद्रस्तोत्रादीनां च अध्ययनं जपः इत्युच्यते, न तु केवलं वेदादीनां पाठः। मम रूपादिषु चित्तस्य ध्यानपूर्वकं चिन्तनं ध्यानमिति निर्दिश्यते, न तु आत्मन्यथवा अन्येषु विषयेषु लीनता। मम शास्त्रार्थस्य यथार्थज्ञानं ज्ञानमिति स्मृतम्, न तु अन्येषां विषयाणां विज्ञानम्। चित्तं यत्र यत्र बाह्याभ्यन्तरयोः सुखं लभते, तत्र तत्र, हे देवि, पूर्ववासनया सत्यं दृढतया आचरितव्यम्। आन्तरं पूजनं बाह्यादधिकं, अधिकपुण्यसम्पन्नं च, यतः तत्र बाह्यकर्मणां दोषाः न दृश्यन्ते, तेषां च सङ्करः न विद्यते। शुद्धिः आन्तर एव, बाह्यशुद्धिः न तु शुद्धिरिति ज्ञेयम्। यस्य चित्तं मलरहितं, स एव शुद्धः, बहिर्मलिनोऽपि। बाह्याभ्यन्तरयोः भक्तिः भावसमेतया सहैव कर्तव्या, हे देवि, भावरहितं तु दुःखहेतुः। अहं सर्वसिद्धः शुद्धश्च, बाह्याभ्यन्तरयोः किमपि मया कर्तुं न शक्यते; अहं केवलं अन्तर्बावमेव गृह्णामि। भावरूपं कर्म मम सनातनधर्मः, मनसा, वाचा, कायेन च, फलाशारहितं कर्तव्यम्। देवेश्वरि, फलहेतोः कृतं कर्म मम आश्रयः अल्पः; फलार्थी हि फलाभावे मां त्यजेत्। तथापि, हे निष्कले, ये फलाकाङ्क्षिणः अपि, यदि मयि चित्तं स्थिरं तेषां, तेषां भक्त्यानुसारं फलप्रदानं करोमि। ये मयि फलाभिलाषरहितं चित्तं निवेशयन्ति, ते पश्चात् फलमपि याचन्ते चेत्, ते भक्ताः अपि मे प्रियाः। ये च पूर्ववासनया फलाभावं वा चिन्तयन्ति, अनिच्छया मां शरणं यान्ति, ते मम प्रियतमाः। तेषां प्राप्तं लाभात् परं लाभं नास्ति, यथा मम अपि, हे परेश्वरि, तादृशं परं लाभं नास्ति। मम प्रसादेन तेषां भक्तिः मय्यर्प्यते, सा भक्तिः परमं मोक्षं ददाति, यथा बलम्। ये महात्मानः सर्वथा मयि समर्पितचित्ताः, तेषां धर्माधिकारिणां लक्षणानि अष्टधा कथितानि। मद्भक्तेषु स्नेहः, पूजायामनुमोदनं, स्वयमेव पूजनं, मम कृते अङ्गकृत्यं, मम कथाश्रवणे भक्तिः, वाणीनेत्रशरीराणां विकारः, मम नित्यस्मरणं, मय्याश्रितजीवनं—एतानि यत्र अष्टलक्षणानि दृश्यन्ते, स म्लेच्छोऽपि ब्राह्मणश्रेष्ठः, मुनिः, यशस्वी, तपस्वी, विद्वांश्च। यो मयि भक्तः, स श्वपचोऽपि, वेदचतुर्वेदविदः अपि मतः प्रियतरः। तस्मै दानं दातव्यं, तस्मात् ग्राह्यं, स च ममैव पूज्यः। यो भक्त्या पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा मयि समर्पयति, तं नाहं त्यजामि, न च स मां त्यजति। अथ, हे देवेश्वरि, संक्षेपेण वर्णानां धर्मान् कथयामि—सम्पन्नानां भक्तानां, विदुषां, द्विजश्रेष्ठानां च। त्रिस्नानं, अग्निसेवनं, लिङ्गस्य नित्यपूजा, दानं, ईश्वरस्य नम्रता, सर्वत्र दया—एतानि कर्तव्यानि। सत्यं, तुष्टिः, श्रद्धा, सर्वभूतेषु अहिंसा, लज्जा, भक्ति, अध्ययनं, योगः, नित्यं शिक्षणं च। व्याख्या, ब्रह्मचर्यं, श्रवणं, तपः, क्षमा, शौचं, शिखायज्ञोपवीतधारणं, पगोटि, उत्तरीयधारणं च। निषिद्धकर्मवर्जनं, भस्मरुद्राक्षधारणं, पर्वदिने विशेषपूजा, चतुर्दश्यां विशेषतः, ब्रह्मकूर्चतोयपानं मासे मासे, विशेषपूजया सह मम स्नानं च। सर्वकर्माणि न परित्याज्याः, श्रद्धाविहीनं भोजनं वर्ज्यम्, विशेषतः शुष्कं यावकं च। सुरापानं, सुरागन्ध्यन्नं, सुरायाः नैवेद्यं च सर्वेभ्यः वर्जनीयम्, विशेषतः ब्राह्मणानां। क्षमा, शमः, तुष्टिः, सत्यं, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, मम विज्ञानम्, वैराग्यम्, भस्मोपयोगः, सर्वासक्ति-त्यागः—एते दश योगिलक्षणानि, दिवा भिक्षाटनं च। वानप्रस्थानां नियमः अयमेव, ब्रह्मचारिणः रात्रौ न खादेयुः। क्षत्रियस्य शिक्षणं, यजनं च अनुमतं, दानग्रहणं न; विशेषतः वैश्यस्य एतत् न निर्दिष्टम्। सर्ववर्णरक्षणं, शत्रुघातनं, दुष्टपक्षिपशुमानवानां च नाशनं धर्मः। सर्वत्र अविश्वासः, केवलं योगिषु विश्वासः, अयुक्तकाले स्त्रीवर्जनं, सेनारक्षणं च कर्तव्यम्। चौर्यवृत्तान्तसंग्रहः, जनानां व्यवहारज्ञानं, सर्वदा शस्त्रधारणं, भस्मवस्त्रधारणं च। राज्ञः, अयं मम आश्रमस्थधर्मस्य संक्षेपः; वैश्यस्य गोरक्षा, वाणिज्यं, कृषिकर्म च धर्मः। शूद्रस्य, अन्यवर्णसेवा धर्मः, उद्याननिर्माणं, मम क्षेत्रे निवासश्च। गृहस्थस्य धर्मः पत्न्या सह संयोगः; वानप्रस्थस्य, तपस्विनः, ब्रह्मचारिणश्च ब्रह्मचर्यं विधेयम्। स्त्रियाः धर्मः पतिसेवा एव सनातनः, अन्यो न; पतिसंन्यासे मम पूजा अपि विधेया। या स्त्री पतिसेवान् विलोप्य, व्रतेषु प्रवृत्ता, सा नारी नरकं गच्छति, नात्र संशयः।” एवं भगवतः शिवस्य वचनानि पुण्यानि, भक्तिसंयुक्तानि च, देवी शुश्राव।