शिवपुराणम्

प्रथमं, हे प्रिये, कर्मयज्ञेन मम बाह्यं पूजनं कर्तव्यम्। ततो ज्ञानयोगाभ्यां युक्तः योगानुष्ठानं पश्चात् साधयेत्। यदा मम स्वरूपं यथार्थं ज्ञायते, तदा ये समलोष्टाश्मकाञ्चनाः—ये देहधारिणः—ते कर्मयज्ञेन मम पूजनं न कुर्वन्ति। सततं संनिष्ठः श्रेष्ठः योगी, मम भक्तः, एकाग्रचित्तः, ज्ञानयोगाभ्यां समाविष्टः, मम ऐक्यं प्राप्नोति। ये द्विजातयः, विरक्ताः न सन्ति, मम आश्रयम् उपगच्छन्ति, तेषां ज्ञानं, आचारः, कर्म च यथायोग्यं कर्तव्यम्। मम पूजनं द्विविधं—बाह्यं च आन्तरं च—इति विद्धि। तथा मम भक्ति त्रैविध्या—वाचा, मनसा, कायेन—इति विज्ञायते। तपः, कर्म, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम्—एते पञ्च रूपाणि मम भक्तेः इति क्रमशः मुनिभिः वर्णितानि। यद् बाह्यतया कृतं—मम पूजनं, हविः, इत्यादि—तत् अन्यैः ज्ञायते; यद् आत्मन्य् अनुभवति, तत् आन्तरम् इति कथ्यते। मयि प्रवृत्तं मनः न केवलं मनः इति कथ्यते; मम नाम्नि प्रवृत्ता वाणी वाणी इति, न तु अन्यथा। मम शिक्षया निर्दिष्टैः चिह्नैः युक्तं शरीरम्—त्रिपुण्ड्रादिभिः—मम सेवायाम् प्रवृत्तम्, तत् शरीरम् इति; अन्यथा न। बाह्यपूजनं हव्यादिकं कर्म—एवम् ज्ञेयम्। परन्तु मम अर्थे शरीरस्य क्लेशः—दुष्करं तपः—एतत् मम शिक्षायाः न। जपः—पञ्चाक्षरस्य, प्रणवस्य च पुनः पुनः अभ्यासः; रुद्रस्तोत्रादीनां अध्ययनम्, न तु वेदादीनां केवलं पाठः। ध्यानं—मम रूपस्य चिन्तनम्, न तु आत्मन्य् अथवा अन्यवस्तुषु; ज्ञानं—मम शास्त्रार्थस्य बोधः, न तु अन्यवस्तूनां ज्ञानम्। बाह्यं वा आन्तरं वा, यत्र मनः सुखं प्राप्नोति, हे देवी, तत्र सत्यं दृढतया आचरेत्, पूर्ववासनानुसारम्। आन्तरं पूजनं बाह्यस्य अपेक्षया श्रेष्ठम्, अधिकं पुण्यं युक्तम्; बाह्यकर्मणां दोषैः रहितम्, मिश्रता नास्ति। शुद्धिः आन्तरा ज्ञेया; बाह्या शुद्धिः न शुद्धि इति। यस्य अन्तरात्मा मलरहितः, स शुद्धः, बाह्यदृष्ट्या मलिनोऽपि। बाह्याभ्यां आन्तराभ्यां च भक्ति भावेन सह अनुष्ठेया; भावरहितं केवलं निराशायाः कारणम्। मम, हे देवी, बाह्यं वा आन्तरं वा, जनाः किं कर्तुं शक्नुवन्ति? अहम् सिद्धः, शुद्धः; केवलं अन्तःभावः मया स्वीकर्यते। भावमूलं कर्म मम सनातनधर्मः—मनसा, कर्मणा, वाचा वा, फलाशायाः रहितम्। फलेच्छया कृतं मम आश्रयः अल्पः; फलम् न लभ्यते चेत्, फलकामः मां त्यक्तुं शक्नोति। हे निर्मले, यद्यपि फलकामानां मनः मयि स्थिरम् अस्ति, तेषां भक्ति अनुसारम् फलम् ददामि। ये मयि फलरहितं मनः प्रवर्तयन्ति, तेषाम् अपि, पश्चात् फलेच्छा जायते चेत्, ते भक्ताः मम प्रियाः। ये पूर्ववासनया फलम् अथवा अभावम् चिन्तयन्ति, दीनभावेन मम शरणं गच्छन्ति, ते मम अतीव प्रियाः। तेषाम् प्राप्तं लाभात् अधिकः लाभः नास्ति; मम अपि, हे परमेश्वरि, तस्मात् श्रेष्ठः लाभः नास्ति। मम प्रसादेन तेषाम् भक्ति मयि समर्प्यते; सा भक्ति परमं मोक्षं ददाति, यथा बलः। ये महात्मनः, मम पूर्णभक्ताः, मनः मयि समर्पितम्, तेषां अष्टविधाः लक्षणानि मम धर्माधिकारिणां इति घोषितानि। मम भक्तेषु स्नेहः, पूजायां अनुमोदनम्, स्वयम् पूजनम्, अंगकर्माणि मम अर्थे; मम कथायाम् श्रवणे भक्ति, वाणी, नेत्र, शरीरस्य परिवर्तनम्, सततं मम स्मरणम्, मम आश्रये जीवितम्—यत्र एते अष्टलक्षणानि दृश्यन्ते, तत्र—even म्लेच्छे—सः ब्राह्मणेषु श्रेष्ठः, ऋषिः, तेजस्वी, तपस्वी, विद्वान् च। मम भक्तः—even श्वपाकः—मम वेदविज्ञातात् अपि प्रियतरः; तस्मै दानम्, प्रतिग्रहम्, पूजनम् मम तुल्यं कर्तव्यम्। यो भक्त्या पत्रम्, पुष्पम्, फलम्, जलम् मम समर्पयति, तं न त्यजामि, न च सः मां त्यजति। अधुना, हे देवेश्वरि, संक्षेपेण वर्णयामि—वर्णानां कर्तव्यं—अर्हभक्तानां, विदुषां, श्रेष्ठद्विजातीनां। त्रिः स्नानम्, अग्निसेवना, नियमितं लिङ्गपूजनम्, दानम्, भगवति विनयः, सर्वत्र दया च। सत्यता, तुष्टिः, श्रद्धा, सर्वभूतेषु अहिंसा, लज्जा, भक्ति, अध्ययनम्, योगः, सततं शिक्षणम् च। व्याख्यानम्, ब्रह्मचर्यम्, श्रवणम्, तपः, क्षमा, शुद्धिः, शिखायज्ञोपवीतम्, पगोटि, उत्तरीयम् च। निषिद्धकर्मपरित्यागः, भस्मरुद्राक्षधारणम्, पर्वदिने पूजनम्, विशेषतः चतुर्दशीदिने, हे देवी। प्रतिमासम् ब्रह्मकूर्चजलपानम्, विशेषपूजनम्, तेन सह स्नानम् मम, हे प्रिये। सर्वाणि कर्तव्यानि न परित्याज्यम्, श्रद्धारहितं भोजनम् वर्जनीयम्, विशेषतः पुरातनं भोजनम्, यावकधान्यं च। मद्यपरित्यागः, मद्यगन्धयुक्तं भोजनं च, तस्य प्रसादस्य त्यागः; एषः सर्ववर्णानां, विशेषतः ब्राह्मणानां। क्षमा, शान्तिः, तुष्टिः, सत्यता, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यम्, मम ज्ञानम्, वैराग्यम्, भस्मप्रयोगः। सर्वासक्तिपरित्यागः—एते दश योगिनां लक्षणानि, दिवास्व् अन्नभिक्षणेन सह। एवं शरणागतानां भक्तानां धर्मः, लक्षणानि, पूजनं च भगवतः विधिना वर्णितम्।