शिवपुराणम्

एवं शिवः भगवाँ देवीमिदं प्रवदति। अन्येषां प्रमाणं नास्ति—एष मे दृढो आदेशः। ये समाजवर्गाः मम आश्रयम् उपगच्छन्ति, ते तस्य आदेशस्य पथं अनुवर्तितव्यानि। मम कृपया मलमोहबन्धनात् विमुक्ताः, मम परमं पदम् प्राप्ताः—यत्र पुनरागमनं दुष्करम्—मम सदृशत्वं प्राप्य, आनन्दं लभन्ति। अतः, यः मया विहितं समाजधर्मं प्राप्तवान् वा अप्राप्तवान् वा, यदि स मम भक्तः, मयि आश्रितः, तर्हि स्वेनैव आत्मना आत्मानं उद्धरेत्। तस्य प्राप्त्याय प्रयत्नमात्रं अपि कोटिकोटिगुणं महत्त्वं धारयति; अतः, मम मुखात् समाजधर्मं श्रुत्वा, तं आचरितव्यम्। मम अवताराः, शुभे देवी, योगाचार्यरूपेण प्रकटन्ते, प्रत्येकयुगे सहस्रशः कुलश्रेष्ठाः उत्पद्यन्ते। ये अनर्हाः, बुद्धिहीनाः, भक्तिहीनाः, देवानां नायिके, तेषां कुलज्ञानं दुर्लभम्; अतः, तं यत्नेन अन्वेष्टव्यम्। यः मोक्षमार्गात् बहिर्यत्नं करोति, स महानाशः, महद् दोषः, मोहः, अन्धता, मूकता च। देवानां नायिके, ज्ञानं, कर्म, आचारः, योगः—एते चत्वारः मम सनातनधर्मः इति घोष्यन्ते। ज्ञानं आत्मनः, बन्धनस्य, ईश्वरस्य च विवेकः उच्यते। कर्म षड्गतिनां शुद्धिकर्म, विधिपूर्वकं, गुरुनिष्ठं च। आचारः, ये वर्णाश्रमाः मम भक्त्यर्थं तथा सम्बन्धितधर्माः, तेषां मया विहितस्य कृत्यस्य पालनम्। योगः, मया उपदिष्टेनैव मार्गेण, मनः मयि स्थितं कृत्वा, चित्तवृत्तिनिरोधः उच्यते। देवि, मनः शमः सहस्राश्वमेधात् श्रेयः; स मुक्तिदायकः, विषयेषु रतस्य दुष्प्राप्यः। योगः तस्यैव, यः इन्द्रियगणं संयमेन दमेन च जितवान्, वैराग्यस्यैव; स पूर्वपापं अपोहति। वैराग्यात् ज्ञानं, ज्ञानात् योगः प्रवर्तते। यो योगवित्, योगात् पतितः अपि, स मुक्तः—त्रुटिः नास्ति; दया, अहिंसा, ज्ञानसंग्रहः नित्यं आचर्यः। सत्यम्, अचौर्यं, श्रद्धा, दमः, अध्यापनम्, अध्ययनम्, यज्ञकर्म तथा यज्ञकर्तृत्वम्—एतानि पालनीयानि। ध्यानम्, दिव्यभावः, ज्ञाननित्यभक्ति—यः ब्राह्मणः एतेन आचरति, स ज्ञानयोगे सिद्धिं प्राप्नोति। शीघ्रं, ज्ञानं योगं च प्राप्त्वा, ज्ञानी ज्वलनं ज्ञानाग्निना कालेन शरीरं दहति, प्रिये। मम कृपया योगवित् कर्मबन्धनं त्यजति; पुण्यपापे मोक्षस्य विघ्नौ; अतः, आदेशेन योगी पुण्यपापे परित्यजेत्। फलेच्छया कर्मणि बन्धः, कर्मणि केवलं न; अतः, फलं त्यजेत्। प्रारम्भे कर्मयज्ञेन मम बाह्यपूजनं कुर्यात्, प्रिये; ततः ज्ञानयोगनिष्ठः योगं आचरितव्यम्। यदा मम स्वरूपं ज्ञायते, तदा देहिनः कर्मयज्ञेन मम पूजनं न कुर्वन्ति—ये समदृष्टिः मृत्तिका-शिल-स्वर्णे। सदा स्थितः, योगनिष्ठः, परममुनिः, मम भक्तः, ज्ञानयोगाभ्यासी, मम योगं प्राप्नोति। ये द्विजाः, वैराग्यं विना मम आश्रयम् उपगच्छन्ति, ते ज्ञानम्, आचारम्, कर्म च यथायोग्यम् आचरन्तु। मम पूजनं द्विविधम्—बाह्यं च आन्तरं च। तथा मम भक्ति त्रिविधा—वाचा, मनसा, कायेन। तपः, कर्म, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम्—एते पञ्च भक्तिरूपेण मम इति पण्डितैः क्रमशः कथ्यन्ते। यद् बाह्यं, मम बाह्यपूजनं, अर्घ्यादिकं, तद् अन्यैः ज्ञायते; यद् स्वात्मनुभूतिः, तद् आन्तरं उच्यते। यद् मनः मयि प्रवृत्तम्, तत् मनः न केवलं मनः; वाचा मम नामनिष्ठा, सा वाक्, न अन्यथा। यद् शरीरं मम शिक्षया विहितैः चिह्नैः, त्रिपुण्ड्रादिभिः, युक्तम्, सेवायाम् प्रवृत्तम्, तत् शरीरम्—न अन्यत्। बाह्यपूजनं अर्घ्यादिकं कर्म; किन्तु शरीरं तपस्यादिभिः क्लिश्यन्ति, तद् मम शिक्षया न। जपः पञ्चाक्षरमन्त्रस्य, प्रणवस्य च पुनः पुनः अभ्यासः; रुद्रस्तोत्रादि अध्ययनम्, न केवलं वेदादि पाठः। ध्यानम्, मम रूपादि चिन्तनम्, न आत्मन्य् अन्यवस्तुषु; ज्ञानं, मम शास्त्रार्थविवेकः, न अन्यवस्तुज्ञानम्। बाह्यं वा आन्तरं वा, यत्र यत्र मनः रमते, देवी, तत्र तत्र पूर्ववासनानुसारं सत्यं निष्ठया आचरितव्यम्। आन्तरं पूजनं बाह्यस्यात् श्रेष्ठम्, अधिकपुण्यसम्पन्नम्; तत्र बाह्यकर्मदोषाः न सन्ति, न मिश्रता। शुद्धिः आन्तरा ज्ञेया; बाह्यशुद्धिः न शुद्धिः। यस्य अन्तरात्मा मलरहितः, स शुद्धः—even बाह्यदूषितः अपि। बाह्य-आन्तर-भक्तिः भावेन सह योजनीयम्; देवी, भावरहितं केवलं दुःखहेतुः। मम, सर्वसिद्धस्य, शुद्धस्य, बाह्य-आन्तर-यत्नं किं? अहं केवलं भावं गृह्णामि। देवी, भावसारं कर्म मम सनातनधर्मः—मनसा, कर्मणा, वाचा, फलाकाङ्क्षारहितम्। देवानां नायिके, फलेच्छया कृतं मम आश्रयम् अल्पम्; फलार्थी फलाभावे मां परित्यज्यति। तथापि, निर्मलवते, फलकामानां अपि, यदि मनः मयि स्थिरम्, तेषां भक्त्यानुसारं फलम् ददामि। एवं शिवः भगवाँ देवीमुपदिशति—मम आदेशः, मम कृपा, मम भक्तिः, मम धर्मः, मम योगः, भावनिष्ठा च—एतेन जीवाः मोक्षमार्गं प्राप्नुवन्ति।