शिवपुराणम्

सर्वलोकजननी महादेवी सर्वलोकनाथं भगवन्तं सम्यक् क्षणमवलोक्य प्रश्नं अपृच्छत्। तस्या: प्रश्नः आसीत्—“हे महादेव, केन उपायेन त्वं मूढधीः मर्त्यैः आत्मज्ञानहीनैः स्वस्वरूपानवबोधकैः वशीकृतः भवसि?” तदा सर्वलोकनाथः प्रत्यवदत्—“न कर्मणा, न तपसा, न जपेन, न आसनादिभिः, न ज्ञानेन, न अन्येनापि उपायेन अहं वशीकृतः न भवामि—विश्वासं विना। यदि कस्यचित् मयि विश्वासः विद्यते, यथा कारणं, तदा अहं सुलभः स्पृश्यः दृश्यः पूज्यः वाच्यः च भवामि। अतः, यः मम वशं नेतुमिच्छति, स मयि विश्वासं सम्पादयेत्; विश्वासः एव इह स्वधर्मस्य कारणम्। यः स्वस्य वर्णाश्रमधर्मानुसारं जीवति, स एव मयि विश्वासं यति—not अन्यः। ये वर्णाश्रमधर्माः इह प्रवर्तिताः, तान् पूर्वं ब्रह्मणा मम आज्ञया उपदिष्टाः। तद् पूर्वधर्मः बहुयज्ञदानसमन्वितः, नातिशयफलप्रदः, दुःखसमन्वितः च; तेन महाधर्मेन विश्वासः लभ्यते, यः दुरलभः। ये वर्णाश्रमी मयि एव शरणं यान्ति, तेषां धर्मार्थकाममोक्षमार्गाः सुलभाः। वर्णाश्रमाचारः मया पुनः स्थापितः, किंतु केवलं मम भक्तानाम्। अन्येषां अधिकारः नास्ति—एषा मम दृढा आज्ञा; ये वर्णाश्रमी मयि शरणं गच्छन्ति, ते तस्य मार्गं अनुवर्तन्ति। मम अनुग्रहात्, मलमोहबन्धनात् मुक्ताः, मम परमं पदं प्राप्य—यतः ततः निवर्तितुं दुष्करम्—मम सदृशत्वं प्राप्य सुखं लभन्ते। अतः, यः मया निर्दिष्टं वर्णाश्रमधर्मं प्राप्तः वा अप्राप्तः वा, यदि स मम भक्तः, मयि आश्रितः, स आत्मनं आत्मना उद्धरेत्। तस्य प्राप्त्याय यत्नमात्रं अपि कोटिगुणाधिकम्; अतः, मन्मुखात् प्राप्तं वर्णाश्रमधर्मं आचरितव्यम्। मम अवताराः, हे शुभे, योगाचार्यरूपेण प्रादुर्भवन्ति; प्रत्येककाले सहस्रशः कुलानि उद्भवन्ति। ये अयोग्याः, अज्ञानिनः, अनभक्ताः, हे देवेश्वरि, कुलज्ञानं दुष्प्राप्यम्; अतः, तद् यत्नेन साधयेत्। अन्यत्र यत्नः—स हानिः, महादोषः, मोहः, अन्धता, मूकता च—यदा मोक्षमार्गात् बहिष्कृत्य यत्नः क्रियते। हे देवेश्वरि, ज्ञानं, कर्म, आचारः, योगः—एते चत्वारः मम सनातनधर्मः इति घोषितम्। ज्ञानम् आत्मबन्धेश्वरज्ञानं उच्यते; कर्म षड्गतिसंस्काररूपं, नियमतः, गुरुनिर्भरम्। आचारः मया निर्दिष्टः वर्णाश्रमिणां धर्मपालनं, मम पूजायाः सम्बन्धिनः च। योगः मनःवृत्तिनिग्रहः, मया उपदिष्टमार्गेण, मनः मयि स्थितम्। हे देवी, मनःशमः सहस्राश्वमेधात् श्रेष्ठः; स मुक्ति प्रदाति, विषयेषु रतस्य दुष्प्राप्यः। योगः संयमसंयुतस्य, इन्द्रियगणनिग्रहस्य, वैरागिणः एव; स पूर्वपापं नुदति। वैराग्यात् ज्ञानं जायते, ज्ञानात् योगः प्रवर्तते। योगविद्, योगभ्रष्टः अपि, मुक्तः—अत्र न संशयः; दया, अहिंसा, ज्ञानसंग्रहो नित्यं आचर्यः। सत्यं, अस्तेयम्, श्रद्धा, आत्मसंयमः, अध्यापनं, अध्ययनं, यज्ञकर्म, यज्ञकर्तृत्वम्—एतानि आचरितव्यानि। ध्यानम्, दिव्यता, ज्ञाननिष्ठा—एवं यः ब्राह्मणः कर्म करोत्, स ज्ञानयोगे सिद्धिं यति। शीघ्रं, ज्ञानयोगं प्राप्त्वा, ज्ञानी ज्ञानाग्निना शरीरं क्षणेन दहति, हे प्रिये। मम अनुग्रहात्, योगविद् कर्मबन्धं त्यजति—सुबन्धापि दोषः; अतः, योगी पुण्यपापे त्यजेत्। फलेच्छया कर्मणि बन्धः, न कर्मणि; अतः, कर्मफलं त्यजेत्। आदौ, कर्मयज्ञेन बहिर् मम पूजां कुर्यात्, हे प्रिये; ततः, ज्ञानयोगनिष्ठः, योगं आचर्याद्। मम स्वरूपज्ञानं प्राप्ते, मूढः, पत्थरपाषाणकाञ्चनसमदृष्टिः, कर्मयज्ञेन मम पूजां न कुर्यात्। सदा युक्तः, उत्तमयोगी, मम भक्तः, ज्ञानयोगनिष्ठः, मम योगं प्राप्नोति। ये द्विजाः, अनवैराग्यः, मयि शरणं गताः, ते केवलं ज्ञानं, आचारं, कर्म यथायोग्यं आचरन्तु। मम पूजा द्विविधा—बाह्या आन्तरिका; तथा भक्तिः त्रिविधा—वाचिका, मानसिक, शारीरिका। तपः, कर्म, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम्—एते पञ्च मम भक्तिरूपः इति विप्रैः क्रमशः उक्तः। यत् बहिर्विधीयते, मम बाह्यपूजा, अर्पणादि, तद् अन्यैः ज्ञायते; यत् आत्मन्यनुभूयते, तद् आन्तरिकम्। मयि प्रवृत्तं मनः न केवलं मनः; मम नामनिष्ठा वाणी एव वाणी—न अन्यथा। मम शिक्षया निर्दिष्टैः चिन्हैः, त्रिपुण्ड्रादिभिः, युक्तं शरीरं, मम सेवा संलग्नं, तदेव शरीरम्—न अन्यत्। बाह्यपूजा अर्पणादिरूपा; किंतु शरीरनिग्रहः, कठोरतपसा, मम शिक्षया न निर्दिष्टः। एवं भगवतः श्रीशिवस्य उपदेशः देवीसहिते वर्णाश्रमिणां ज्ञानयोगकर्मश्रद्धानां महात्म्यं, धर्मस्य स्वरूपं, भक्तेः प्रधानत्वं, योगस्य श्रेष्ठता, तथा बाह्याभ्यन्तरपूजायाः विवेचनं विधिवत् प्रतिपादितम्।