शिवपुराणम्

अन्यथा, अस्मिन्संसारे त्वत्तोऽन्यः कः देवो वा दानवो वा शिवस्य परं पदं तत्त्वमथवा वेदितुं समर्थः स्यात्? तव तु मुखान्निःसृतं शिवज्ञानामृतं पिबन्, धनुष्मन्, मम मनः तृप्तिं न प्राप्नोति। भगवतः सर्वलोककर्तुः सर्वलोकधारिणः चाङ्के स्थित्वा, भगवती स्वपतिं किं पप्रच्छेति मे मनसि सन्देहः जायते। कृष्ण, त्वया यथोचितं पृष्टं; तव शिवभक्तत्वात्, नियमशीलत्वात्, शुभसंकल्पत्वाच्च, सत्यं वक्ष्यामि। मन्दरस्य रम्ये गुहायां, तस्मिन्नुत्तमगिरौ, महादेवः देवीसमेतः दिव्यध्यानं प्रविवेश। तदा, देव्या प्रियसखी, सुमुखी शुभलक्षणा, पूर्णविकसितानि मनोहराणि पुष्पाणि समानीय, भगवत्यै समर्पयत्। तानि पुष्पाणि देवदेवः भगवतीं स्वाङ्के स्थाप्य भूषयामास, परमसन्तुष्टो भूत्वा। ततः, दिव्याभरणभूषिताः अन्तःपुरनिवासिन्यः देव्यो गणनायक्यश्च, सर्वलोकमहेश्वर्याः समीपमुपजग्मुः। ताः चामरैः सेवां कुर्वन्त्यः, भगवन्तं भगवतीं च, सर्वलोकपतिं सर्वलोकपत्नीं, सम्पूजयामासुः। तत्र रम्यकथाः रम्यवृत्तान्ताश्च, महेश्वरमहेश्वर्याः सुखाय, शिवाश्रितजनरक्षाय च, कथिताः। सम्यगवसरं ज्ञात्वा, सा सर्वलोकमहेश्वरी स्वपत्निं महेश्वरं पप्रच्छ। सा उवाच—“केन उपायेन महेशः मूढधीभिः आत्मज्ञानेन विना स्वात्मतत्त्वमप्राप्तैः जनैः वशः क्रियते?” भगवानुवाच—“न कर्मणा, न तपसा, न जपेन, नासनादिभिः, न ज्ञानतः, नाप्यन्येन केनापि उपायेन मया वशः प्राप्यते, श्रद्धां विना। यदि कस्यचित् मयि श्रद्धा स्यात्, तर्हि स मां सुलभं स्पृश्यं दृश्यं पूज्यं भाष्यं च करोति। अतः, यो मां वशयितुमिच्छति, स मयि श्रद्धां संवर्धयेत्; श्रद्धैव स्वधर्मधारणस्य कारणम्। स्वकर्मणि स्थितः पुरुषः एव मयि श्रद्धां विन्दति, नान्यः। ये चात्र वर्णाश्रमिणः, मय्येव शरणं गताः, तेषां धर्मार्थकाममोक्षमार्गाः सुलभाः भवन्ति। मया च वर्णाश्रमधर्मः पुनः स्थापितः, केवलं मम भक्तानां कृते। अन्येषां तु नाधिकारः; एष मे दृढः नियमः। ये वर्णाश्रमिणः मयि शरणं गच्छन्ति, ते ममाज्ञया उक्तं पन्थानं अनुवर्तन्ताम्। मदीयया कृपया मलमोहबन्धनैः विमुक्ताः, मम परमं पदं प्राप्य, यद् दुरापं, मदीयं सायुज्यं प्राप्य, परमानन्दं लभन्ते। अतः, मया निर्दिष्टं धर्मं लब्ध्वा वा न लब्ध्वा वा, यदि मम भक्तः, मय्येवाश्रितः, तदा आत्मनात्मानं उद्धरेत्। तस्यैव प्रयत्नमात्रं कोटिगुणं श्रेयस्करं; अतः, मन्मुखात् धर्मं श्रुत्वा, तं आचरितव्यं। ममावताराः, शुभे, योगाचार्यरूपेण युगेषु युगेषु सहस्रशः कुलानि उत्पद्यन्ते। ये तु अयुक्ताः, अल्पधीः, श्रद्धाभाविनश्च, तेषां कुलज्ञानं दुष्प्रापम्; अतः प्रयत्नेन तद् अवाप्तव्यम्। अन्यत्र यत्नः हानिः, महादोषः, मोहः, अन्धत्वं, मूकत्वं च; तस्मात् मोक्षमार्गात् बहिर्भूतः यत्नः त्याज्यः। देवेशि, ज्ञानं कर्म आचारः योगश्च—एते चत्वारः मम सनातनधर्मः इति कथ्यन्ते। ज्ञानं आत्मबन्धेश्वरविज्ञानं; कर्म षड्विधमार्गस्य शुद्धिः, नियमेन, गुरुपरायणं; आचारः मया निर्दिष्टवर्णाश्रमधर्मपालनं, मम पूजायाः च धर्माणां च; योगः तु चित्तवृत्तिनिरोधः मया निर्दिष्टमार्गेण, मयि चित्तस्थितिः इति कथ्यते। देवि, चित्तशमः सहस्राश्वमेधात् श्रेष्ठः; स मुक्तिदः, विषयाभिलाषिणां दुरापः। योगः तु संयमवशात् इन्द्रियगणं जित्वा, वैराग्यवतां साध्यः; स पूर्वकृतपापं नाशयति। वैराग्याद् ज्ञानं, ज्ञानात् योगः जायते। यो योगं वेत्ति, पतितोऽपि, स मुक्तः; अत्र न संशयः। दया सदा आचर्या, अहिंसा, ज्ञानसंग्रहश्च। सत्यं, अस्तेयम्, श्रद्धा, दमः, अध्यापनम्, अध्ययनम्, यजनं, याजनं च—एतानि आचरितव्यानि। ध्याने, दैवतभावे, ज्ञाननिष्ठायां च निरन्तरं स्थित्वा, ब्राह्मणः स योगज्ञानसिद्धिं लभते। शीघ्रमेव, ज्ञानं योगं च प्राप्य, ज्ञानी ज्ञानाग्निना शरीरं क्षणेन दहति, प्रिये। मदीयया कृपया, योगज्ञः कर्मबन्धं त्यजति—पुण्यपापे मोक्षस्य विघ्नौ; अतः, योगी ममाज्ञया पुण्यपापयोः परित्यागं कुर्यात्। फलेच्छया कर्मणा बध्यते, न कर्मणैव; अतः, कर्मफलस्य परित्यागः कार्यः।