शिवपुराणम्

एतत् तत्त्वं गुह्यं दशधा अर्थैः संयुतं, अविदग्धैः तथा अयुक्तैः तथा अभक्तैः निन्दितं, तेषां गृहीतुम् अतीव दुर्विधेयम्। कदाचित् वर्गाश्रमधर्मैः सह सन्निकृष्टम्, कदाचित् तु तद्भिन्नम्; सम्पूर्णं तु वेदैः षडङ्गैः, सांख्ययोगाभ्यां च उद्धृतम्। एतत् सर्वं परमेश्वरः शतकोटिग्रन्थेषु विस्तीर्णं वर्णितवान्; तत्र भगवतो पूजनं कथं कर्तव्यम् इति प्रश्नः उद्भूतः। आरम्भे ज्ञानमार्गे योगमार्गे च कोऽधिकारवान्, पूजायाः च कोऽधिकारः इति सर्वं विस्तरेण वक्तुं त्वं पुण्यात्मन् यत्नं कुरु। शैवदर्शनं, शिवेन वेदेषु उक्तं, निन्दास्तुतिवर्जितं, तत्क्षणं विश्वासहेतुं, संक्षेपेण प्रकटय। गुरुकृपया जातं दिव्यज्ञानं, यत् यत्नरहितं मोक्षं ददाति, तत् अहं संक्षेपेण कथयिष्यामि; तस्य पूर्णवर्णनं न शक्यते। पुरातनकाले, सृष्टुम् इच्छन्, अचलः महेश्वरः, सत्यम् कारणकार्यम् धारयन्, अव्यक्तात् स्वयम् अभिव्यक्तः। तदा स सर्वज्ञः भगवान्, देवेषु प्रथमं ब्रह्माणं, वाक्पतिं, सृजति स्म। ब्रह्मा अपि तस्य जन्मसमये दिव्यपितरं ददर्श; भगवतः आदेशेन, ब्रह्मा तं अभिजातं पितरं अपश्यत्। रुद्रेण दृष्टः भगवान्, विश्वं सृजति, पृथक् वर्गाश्रमविधानं स्थापयति स्म। यज्ञार्थं सोमं सृजति, सोमात् आकाशः, आकाशात् पृथिवी, अग्निः, सूर्यः, यज्ञः, विष्णुश्च, शचीपतिः उत्पन्नाः। त एव अन्ये च देवाः रुद्रं रुद्रस्तोत्रैः स्तुवन्ति; भगवान् अनुग्रहाननः देवैः पुरतः स्थितः। तदा भगवन् तेषां ज्ञानं स्वलीलायै हरन्, तान् मोहितवान्; देवाः तं पप्रच्छुः—'कः त्वम्?' इति। भगवान् रुद्रः प्रत्युवाच—'अहं एव पुरातनः। अहं भविष्यामि, मत्तः अन्यः नास्ति; अहं एव सर्वं विश्वं, स्वतेजसा तद् तर्पयामि। मत्तः श्रेष्ठः समः वा नास्ति; यो माम् वेत्ति, स मुक्तः भवति।' इति उक्त्वा, रुद्रः तत्रैव अदृश्यः अभवत्; देवाः तं न दृष्ट्वा, स्तोत्रैः पुनः स्तुतवन्तः। ततः अमराः, अथर्वशिरसि स्थितं पाशुपतव्रतम् आस्थाय, सर्वाङ्गानि भस्मना आवृतवन्तः। तदनन्तरं तेषां अनुग्रहाय, प्रजापतिः परमेश्वरः, स्वगणैः उमया सह, योगिभिः पापवर्जितैः, जाग्रद्भिः, श्वासनियन्त्रितैः हृदि दृष्टः, स स्वयम् अभिव्यक्तः। देवश्रेष्ठाः तं देवताम् अपश्यन्, यं योगिनः हृदि पश्यन्ति, यः परमशक्ति रूपः, भगवत् इच्छानुगामी। संसारं परित्यज्य, परमशैवपदं प्राप्ताः, तां महेशस्य वामनेत्रां, वामभागस्थितां, अपश्यन्। नित्यसिद्धाः गणेश्वराः च तां दृष्टवन्तः; ततः देव्या सह, देवाः महेश्वरं स्तुतवन्तः। महेश्वराय दिव्यैः स्तोत्रैः, पुराणैः प्राचीनैः च, देवाः स्तुतवन्तः; तान् दृष्ट्वा, वृषध्वजः भगवन् करुणया स्पृष्टः। 'अहं तुष्टः' इति मधुरवचनं उवाच; ततः हृष्टचित्ताः देवाः वृषध्वजं प्रणम्य, अतिप्रधानं प्रश्नं पप्रच्छुः— 'भगवन्, पृथिव्यां केन मार्गे त्वं उपासनीयः? कः तव पूजायाम् अधिकारी? तत्त्वं वद।' इति। तदा हरः, देवश्रेष्ठः, देवीं सस्मितं विलोक्य, स्वं रूपं प्रकटयन्—भीष्णं, सौरं, परमं च। सर्वैश्वर्यगुणयुक्तं, परमतेजसा पूर्णं, शक्तिभिः, रूपैः, अङ्गैः, ग्रहैः, देवैः परिवृतं; अष्टभुजं, चतुर्मुखं, अद्भुतार्धनारीरूपं च। तादृशं अद्भुतं रूपं दृष्ट्वा, विष्णुप्रमुखाः देवाः तं देवम् सूर्यरूपं, देवीं चन्द्रमसः रूपं, पञ्चभूतानि च सर्वं चलाचलम् ताभ्याम् निर्मितम् इति अवगच्छन्। एवं उक्त्वा, तं नमस्कृत्य, अर्घ्यं ददुः। तव रक्तवर्णाय, पूर्णरूपाय, सुवर्णाभरणाय, पद्मनेत्राय, पद्मधारिण्यै, ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय, उत्तमं अर्घ्यं रत्नैः, सुवर्णेन, जलैः, उत्तमकुङ्कुमेन, कुशैः, पुष्पैः, सुवर्णपात्रे समर्पयामः—भगवन्, अनुगृहाण। शिवाय शान्ताय, गणैः सहिताय, आदिकारणाय, रुद्राय, विष्णवे, तुभ्यम्, ब्रह्मणे, सौररूपाय नमः। यः एकचित्तः शिवं सौरमण्डले पूजयति, उत्तमं अर्घ्यं प्रातः, मध्याह्ने, सायं च ददाति— एतानि शास्त्रसाराणि श्लोकानि पठित्वा, नमस्कृत्य, भक्ताय सर्वं साध्यं, स च दृढं मुक्तः। अतः, धर्मार्थकाममोक्षार्थं, मनसा, कर्मणा, वाचा, शिवं सौररूपं सदा पूजयेत्। ततः, देवांश्च दृष्ट्वा, महेश्वरः मण्डलस्थितः, सर्वसिद्धान्तपरं शास्त्रं उपदिशत्, ततः अदृश्यः अभवत्। तत्र, ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः पूजायाम् अधिकारी इति ज्ञाय, देवाः देवेशं नमस्कृत्य, यथागतं निर्गताः। दीर्घकाले, शास्त्रं लुप्ते, महेश्वरी, पतिसंलापे स्थित्वा, तं पप्रच्छ। देवीप्रेरितः, चन्द्रशेखरः, हस्तं उद्यम्य, सर्वसिद्धान्तपरं शास्त्रं प्रकटयामास।