शिवपुराणम्

परमया भक्त्या परमं प्रसादं लभ्यते, ततो बन्धनविनिर्मुक्तिः, मुक्तानां च परमः शमः सुलभः। एषा भक्तिः, यद्यपि मर्त्ये त्रिषु जन्मसु अल्पमात्रा अपि, अधःयोनिषु दुःखं निवारयति—अत्र न संशयः। या सेवा बाह्याभ्यन्तरवस्तुभिः वा विहिता, सा भक्तिरित्युच्यते; तस्या मनसा, वाचा, कायेन इति त्रिविधं विभागः। शिवस्य रूपस्य ध्यानं मानसिकी सेवा इति प्रसिद्धा; जपादिकं वाचिकं सेवाभेदः; पूजार्चनादिकं कायिकं सेवारूपम्। एषा त्रैविध्या सेवा शिवधर्माचरणमित्युच्यते; परमात्मना शिवेन पुनः सा पञ्चधा प्रविभाजिता। तपः, क्रिया, जपः, ध्यानं, ज्ञानं इति संक्षेपेण पञ्चधा; पूजार्चनादि क्रियासु गण्यते, चन्द्रायणादिकं तपः श्रूयते। जपः त्रिविधः; शिवध्यानं ध्यानम्, शिवशास्त्रेषु यदुपदिष्टं तद् ज्ञानमिति निर्दिष्टम्। एष धर्मः शिवेन श्रीकण्ठद्वारा उक्तः, शिवभक्तानां शिवशास्त्राणि, तानि करुणया एकमेव परमश्रेयोपायत्वेन प्रतिपादितानि। अतः यः परमश्रेयोऽभिलषति, स शिवे परमकारणे भक्तिं वर्धयेत्, विषयेषु सङ्गं त्यजेत्। अथ भगवन्, शिवस्य यदज्ञानं स्वयं शिवेन प्रोक्तं, वेदार्थसारभूतं, शरणागतानां मोक्षदं, तद् श्रोतुमिच्छामि। तद् गूढं, दशधा अर्थयुक्तं, अबुद्धिभिः, अभक्तैः, अयुक्तैः निन्दितं, तेषां न गम्यते। कदाचित् वर्णाश्रमधर्मैः सह सुसंगतम्, कदाचित् पृथक्; सर्वं वेदशाखाङ्गसंयुक्तं, साङ्ख्ययोगाभ्यां च समाहितम्। तद् परमेश्वरेण शतकोटिशास्त्रेषु विस्तीर्णरूपेण निरूपितम्; तत्र भगवत्पूजा कथं विधेया? कः अर्हः पूजारम्भे ज्ञानयोगयोः? सर्वं विस्तरेण वक्तव्यम्। शैवशिक्षां संक्षेपेण निगदस्व, या शिवेन प्रोक्ता, वेदेषु च दृष्टा, न स्तुत्या न निन्दया, साक्षात् प्रतिपत्त्युपायत्वेन। अहं तव तद्दिव्यज्ञानं संक्षेपेण वक्ष्यामि, यद्गुरुप्रसादजं, यः मोक्षदं, तस्य विस्तारो न शक्यः। पुरा सृष्टुकामः शिवः अचलः महेश्वरः, कारणकार्ययुक्तः, स्वयम् अव्यक्तात् व्यक्तिम् आपादयत्। तदा स भगवान् सर्वर्षिः देवेषु प्रथमं ब्रह्माणं वागीश्वरं ससर्ज। स ब्रह्मा अपि, स्वस्योत्पत्तौ, दिव्यं पितरं ददर्श; तस्य आज्ञया स प्रजापतिः तम् उत्पद्यन्तं वीक्ष्य। भगवान् रुद्रेण दृष्टः, स जगत् ससर्ज, पृथग् वर्णाश्रमान् स्थापयामास। स सोमं यज्ञार्थं ससर्ज; सोमात् द्यौः, द्युषः पृथिवी, अग्निः, सूर्यः, यज्ञः, विष्णुः, शचीपतिश्च उत्पन्नाः। ते देवाः अन्ये च रुद्रं स्तोत्रैः स्तुवन्तः, भगवान् प्रसन्नवदनः तेषां पुरतः स्थितवान्। स्वलीलया तेषां विज्ञानं हरित्वा, महेश्वरः तान् मोहितवान्; तदा देवाः पप्रच्छुः—‘को भवान्?’ श्रीरुद्रः उवाच—‘अहमेव पुरातनः, भविष्यामि, नास्ति मत्परः; अहमेव सर्वं जगत्, स्वतेजसा तद् तर्पयामि। नास्ति मत्समो वा मत्परः; यो मां वेत्ति, स मुक्तः।’ इत्युक्त्वा श्रीरुद्रः तत्रैव अदृश्यः अभवत्; ते देवाः तं न पश्यन्तः स्तोत्रैः पुनः स्तुवन्तः। ततः पाशुपतव्रतम् आथर्वशिरसि प्रतिष्ठितम् आस्थाय, अमराः सर्वाङ्गानि भस्मना लेपयामासुः। तदा तेषां कृपार्थं प्रजापतिपतिः परमेश्वरः, उमा सहितः, स्वगणैः सह, स्वं रूपं प्रादर्शयत्—यं योगिनः निष्पापाः, अचिन्त्याः, निग्रहश्वासाः, हृदि पश्यन्ति। ते देवाः तं देवम् अपश्यन्, यं योगिनः हृदि पश्यन्ति, यं परमशक्तिम्, या ईश्वरस्य वश्यतां गतवती। ये संसारं त्यक्त्वा परमशैवपदं प्राप्तवन्तः, तेन सव्यलोचनां महेशस्य तां देवीम् अपश्यन्। ये च नित्यसिद्धाः, गणेश्वराश्च, तां अपि अपश्यन्; ततः देव्या सहिताः, देवाः महेश्वरं स्तुतवन्तः। दिव्यैः महेश्वरस्तोत्रैः, पुराणैश्च, देवाः तम् स्तुतवन्तः; स वृषध्वजः देवदर्शनात् करुणया सन्तप्तः। स उवाच—‘तुष्टोऽस्मि’—स्वाभाविकमधुरया वाचा। तदा देवाः हृष्टचित्ताः वृषध्वजं प्रणम्य, विनयपूर्वकं तम् परमं प्रश्नं पप्रच्छुः—‘भगवन्, केन मार्गेण त्वं पृथिव्यां पूज्यः? कः अर्हति त्वत्पूजां? तत्त्वेन वद।’ ततः हरः, सुरश्रेष्ठः, देवीं स्मयमानः निरीक्ष्य, स्वं रूपं प्रादर्शयत्—उग्रं, सौरं, परं च। सर्वैश्वर्यगुणयुक्तं, परमतेजसा पूर्णम्, शक्तिभिः, रूपैः, अङ्गैः, ग्रहैः, देवैः परिवृतम्। अष्टभुजं, चतुर्मुखं, अर्धनारीश्वररूपं विलक्षणम्; तद्रूपं दृष्ट्वा, विष्णुप्रमुखा देवाः, तं देवम् आदित्यरूपम्, देवीं चन्द्ररूपाम्, पञ्चमहाभूतानि चराचरं च तयोः एव संजातमिति अवबुध्य। एवमुक्त्वा, तं प्रणम्य, अर्घ्यं न्यवेदयन्।