शिवपुराणम्

निःसन्देहं, मोक्षार्थं ज्ञानकर्मणोः क्रमो निश्चितः स्थाप्यते। यदा भगवतः कृपा सञ्जायते, तदा तद्रूपं हस्ततलस्थमिव स्पष्टमुपलभ्यते। सैव कृपा—देवो वा, दानवो वा, पशुर्वा, पक्षी वा, शुकः अपि, कीटः अपि—यस्य कस्यापि मोक्षदायिनी भवति। यो वा गर्भस्थः, जायमानः, बालः, यौवनस्थः, वृद्धः, मृत्युप्राप्तः, स्वर्गस्थो वा, अपि च नरकस्थितः—यः कश्चन—सर्वे भगवतः कृपया विमुच्यन्ते। पतितो वा, धर्मिष्ठः, पण्डितः, मूढो वा—यः कश्चन—यदा कृपां लभते, तदा साक्षात् मुक्तिम् आप्नोति; अस्य विषये न किञ्चिद् संशयः। सर्वेषां भगवत्कृपया, यद्यपि अयोग्यः भक्तः भवति, तथापि करुणया परमेश्वरः तस्य मलान् विनिहन्ति। केवलं कृपया एव भक्तिर्जायते, तथा च भक्तेः कृपा; अवस्थाभेदं विचिन्त्य अपि, विद्वांसः न मुह्यन्ति। एषा कृपा, या भोगमोक्षप्रदा, न एकजन्मना मनुष्यैः लभ्यते। ये बहुजन्मपरिपाकेन, वेदस्मृतिविधानपालनदक्षाः, विरक्ता, जागरूकाश्च भवन्ति, तेषां प्रति महेश्वरः अनुग्रहम् करोति। यदा देवेशस्य कृपा भवति, तदा पशुष्वपि 'ईश्वरः अस्ति, स मे स्वामी' इति चिन्तनं, लघु भक्ति च, विवेकयुक्ता जायते। नानाशैवव्रतधर्मैः, सत्कर्मभिः च, योगाभ्यासेन च, पुरुषः एकीभवति; तत्र परमभक्तिः जायते। तया परमभक्त्या परमकृपा लभ्यते; कृपया सर्वबन्धनविनिर्मुक्तिः, मुक्तस्य च परमशान्तिः। अल्पमात्रमपि एषा मर्त्येण त्रिषु जन्मसु लभ्यते चेत्, तदा अधमयोनिषु दुःखं न भविष्यति—नात्र संशयः। स एव सेवा, या बाह्योपकरणयुक्ता वा, विना वा, भक्तिरित्युच्यते; सा पुनः त्रिधा—मनसा, वाचा, कायेन। शिवस्य रूपध्यानं मानसिकी सेवा; जपादिकं वाचिकं; पूजादिकं कायिकं सेवानाम्। एषा त्रिविधा सेवा शिवधर्माचरणमित्युच्यते; परमात्मना शिवेन तु पञ्चधा प्रोक्ता। तपः, कर्म, जपः, ध्यानं, ज्ञानं इति संक्षेपतः पञ्चधा; पूजादिकं कर्म, चन्द्रायणादिकं तपः। त्रिविधं जपः; शिवाभ्यासो ध्यानं, शिवशास्त्रेषु यत् प्रोक्तं तदेव ज्ञानमिति। एषा शिवेन श्रीकण्ठमुखेन प्रोक्ता, शिवशास्त्राणि च शिवभक्तानां हितार्थं करुणया एकमेव परमकल्याणोपायः। अतः, यः परमश्रेयः इच्छति, सः शिवे परमकारणे भक्तिं वृद्धिं कुर्यात्, विषयासक्तिं त्यजेत्। एवं श्रुत्वा, स भगवान् उवाच—"भगवन्! मम इच्छाऽस्ति शिवज्ञानस्य श्रोतुं, यत् स्वयमेव शिवेन प्रोक्तं, वेदार्थसारं, शरणागतानां मोक्षदायकं च। तद् गुह्यं, दशधा अर्थयुक्तं, अबोधैः, अबक्तिभिः, अयुक्तैः च निन्द्यते, तेषां अगम्यम्। क्वचित् वर्णाश्रमधर्मैः सह साम्यं, क्वचित् वैषम्यं; वेदाङ्गैः, सांख्ययोगाभ्यां च पूर्णतया समुद्धृतम्। परमेश्वरेण कोटिशः शास्त्रेषु विस्तीर्णम् उक्तम्; तत्र भगवतः पूजा कथं कार्येति?" "कः पूजायाः, ज्ञानस्य, योगस्य च प्रारम्भे अधिकारी? सर्वमिदं विस्तारतः वक्तुमर्हसि। शिववचनं, वेदसमन्वितं, निन्दास्तुतिवर्जितं, साक्षात् प्रतिपत्त्युपायं, संक्षेपेण शैवदर्शनं वक्तुमर्हसि।" ततः भगवान् उवाच—"गुरुकृपया जातं देवज्ञानं, यत् सहजं मोक्षदायकं, तत् संक्षेपेण वक्ष्यामि; विस्तरेण तु अशक्यम्। किल पूर्वं, सृष्टिकामः सन्, अचलः शिवः, महेश्वरः, कारणकार्ययुक्तः, अव्यक्तात् स्वयमुत्पन्नः। तदा स भगवान्, सर्वऋषिभ्यः श्रेष्ठः, ब्रह्माणं, वागधिपतिं, प्रथमं सर्जयामास। ब्रह्मा अपि, सृज्यमानः, तं दिव्यं पितरं ददर्श; तस्याज्ञया, प्रजापतिः तं पश्यन्, उत्पद्यते स्म।" "रुद्रदृष्टः स भगवान् विश्वं ससर्ज, वर्णाश्रमादीन् च स्थापयामास। स यज्ञार्थं सोमं ससर्ज; सोमात् द्यौः, द्युष्च पृथिवी, अग्निः, सूर्यः, यज्ञः, विष्णुः, शचीपतिश्च उत्पन्नाः। ते चान्ये च देवाः, रुद्रस्तोत्रैः रुद्रं स्तुत्वा, भगवान् प्रसन्नवदनः तेषां पुरतः स्थितवान्।" "भगवान् स्वक्रीडायै तेषां ज्ञानं हरित्वा, तान् मोहयामास; तदा देवाः पप्रच्छुः—'को भवान्?' इति। तदा भगवान् रुद्रः उवाच—'अहमेव पुरातनः। अहं भविष्यामि, नास्ति मत्समः वा मत्परः कश्चन; अहमेव सर्वं विश्वम्, स्वतेजसा तद् पूरयामि। नास्ति मत्परः वा समः; यः माम् वेत्ति, स मुक्तः।' इत्युक्त्वा, स भगवान् रुद्रः तत्रैव अन्तर्धानमगात्। देवाः तमदृष्ट्वा, स्तोत्रैः एवमस्तुवन्।" "पश्चात्, अमराः, अथर्वशिरसि प्रतिष्ठितं पाशुपतव्रतं स्वीकृत्य, सर्वाङ्गानि भस्मना आवृत्य, स्थिताः। तदा तेषां कृपार्थं, प्रजापतिः, परमेश्वरः, उमया सहितः, गणैः सहितः च, तं स्वरूपं प्रकटयामास—यं योगिनः पापरहिताः, अचिन्त्याः, श्वाससंयमिनः हृदि पश्यन्ति।" "देवश्रेष्ठाः तं ददृशुः, यं योगिनः हृदि पश्यन्ति, या पराशक्तिः, या भगवतोऽनुग्रहेण प्रकटते।