शिवपुराणम्

एकदा शैवधर्मानुसार महद् विधानं प्रवर्तते स्म, यत्र एकं लिङ्गं च पिठं स्थापयितव्यं, बाणनिर्मितलिङ्गं तु विहाय। तत्र लिङ्गस्य उत्तमः प्रमाणः द्वादशाङ्गुलपरिमाणः निर्दिष्टः। यदि तत् न्यूनं स्यात्, तर्हि फलमपि लघु भवेत्; यदि तु अधिकं, दोषः नास्ति। एकाङ्गुलमात्रेऽपि न्यूनतायाम् अयमेव नियमः प्रवर्तते। ततः पूर्वं कौशलपूर्वकं देवालयं निर्मितव्यं, तत्र देवगणैः सहितं, शोभनं दृढं च गर्भगृहं निर्माय, मणिवद् अलङ्कृत्य स्थापयेत्। तस्य चतुर्द्वारेषु मुख्यरत्नानि स्थापनीयानि—नीलमणिः, पद्मरागः, प्रवालः, स्फटिकः, हरितमणिश्च। तत्रैव मुक्ताः, पुनः प्रवालः, गोमेदकः, वज्रं च—एते नवरत्नानि। मध्ये तु महद्रव्यं वेदविधिना स्थापनीयम्। पश्चात् पञ्चस्थलेषु विधिवत् लिङ्गस्य पूजनं कृत्वा, वह्नौ बहुप्रकारं हवनं च समाप्य, भगवतः भागं दातव्यं। गुरोः शिक्षकस्य च धनैः काम्यवस्तुभिः पूजनं कृत्वा, बान्धवान् अपि पूजयेत्। यः याचकः, सः मूर्खो वा विद्वान् वा, तस्य समृद्धिं दद्यात्। स्थावरेषु जङ्गमेषु सजीवेषु च सर्वेषां प्रीत्या तुष्टिं कृत्वा, सुवर्णेन नवरत्नैः च गह्वरं पूरयेत्। सद्यादिब्रह्ममन्त्रं जपित्वा, परममङ्गलमूर्तिं ध्यानं कृत्वा, ओङ्कारमहामन्त्रं घोषयन्, तत्र लिङ्गं स्थापयेत्। लिङ्गं पिठेन सह संयोज्य, दृढलेपेन बन्धनं कुर्यात्। एवं तत्रैव परममङ्गलमूर्तिं (बेऱम्) अपि स्थापयेत्, या उत्सवकाले बहिर्नीयते, पञ्चाक्षरमन्त्रेण पूज्या। सा मूर्तिः गुरुभ्यः प्राप्तव्या, वा सत्पुरुषैः पूजनीया; एवं लिङ्गमूर्त्योः पूजनात् शिवपदं लभ्यते। पुनः, द्विविधं लिङ्गं कथ्यते—स्थावरं जङ्गमं च। स्थावरं लिङ्गं वृक्षलताादिषु दृश्यते, जङ्गमं तु कृमिकीटकादिषु। स्थावरे सेवा, जङ्गमे तु होमः। विवेकिनः जानन्ति—शिवपूजा स्नेहेन सर्वसुखाय कार्येति। पिठं मायामयं, शिवलिङ्गं चिद्रूपम्। यथा शङ्करः उमां कक्षे स्थापयति, तथैव लिङ्गं पिठं धारयति। एवं महालिङ्गं स्थाप्य, पूजां विधिना कुर्यात्। प्रतिदिनं शक्त्यनुसारं पूजनं कार्यं, ध्वजारोहणादिरिव विधिना। एवं लिङ्गं स्थापयेत्, यः साक्षात् शिवपदप्रदः। यदि जङ्गमं लिङ्गं स्यात्, षोडशोपचारैः पूजयेत्। तत्रावाहनासनार्घ्यपाद्यादिपूर्वकं विधिना पूजनं कुर्यात्। ततः आचम्य, अभ्यक्तपूर्वकं स्नानं, वसनं, गन्धान्, पुष्पाणि, धूपं, दीपं, नैवेद्यं च समर्पयेत्। दीपार्चनं, ताम्बूलं, नमस्कारं, विसर्जनं वा, अथवा सम्यगर्घ्यादिं दत्वा, नैवेद्यं समर्पयेत्। एवं शक्त्यनुसारं, क्रमशः, अभिषेकं, नैवेद्यं, नमस्कारं, तर्पणं च कार्यं, यः सर्वं शिवपदप्रदं। लिङ्गं मानुषकृतं, वैदिकं, दैवतं, स्वयंभू, प्रतिष्ठितं, अदृष्टपूर्वं वा, यथायोग्यं द्रव्यैः पूजयेत्। यद् यद् पूजोपकरणं दत्तं, तेन किञ्चित् फलमवाप्यते। प्रदक्षिणनमस्काराभ्यां शिवपदं लभ्यते। केवलं लिङ्गदर्शनमपि नियमेन शिवत्वं ददाति—मृत्तिकया, गोमयेन, पुष्पैः, करवीरैः, फलैः वा। गुडेन, नवनीतेन, विभूत्याऽन्नेन वा, यथेष्टं लिङ्गं निर्माय, अन्ते तद् पूजयेत्। केचित् अङ्गुष्ठादिषु अपि पूजां कर्तुम् इच्छन्ति; लिङ्गविधौ कदापि निषेधः नास्ति। शिवः सर्वत्र यथायोग्यमनुष्ठानात् फलदः; लिङ्गदानात् वा, लिङ्गस्य राजोपवेशनात् वा। श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं लिङ्गं शिवपदं ददाति; अथवा सदा प्रणवमेकदशसहस्रं जपेत्। वा प्रतिप्रातःसन्ध्यायां सहस्रजपः शिवपदप्रदः; जपकाले 'म' अन्तेन प्रणवं पूजयेत्, यः चेतः शुद्धिकरः। ध्यानकाले मानसजपः, सर्वदा उपांशुजपः; प्रणवः बिन्दुनादयुक्तः ज्ञेयः। पुनः पञ्चाक्षरमन्त्रं भक्त्या दशसहस्रं जपेत्, वा प्रतिसन्ध्यायां सहस्रं, यः शिवपदप्रदः। प्रणवपूर्वकः मन्त्रः विशेषतः ब्राह्मणानां, दीक्षया गुरोः समाश्रित्य फललाभाय ग्राह्यः। कुम्भाभिषेकः, मन्त्रदीक्षा, अक्षरप्रतिष्ठा च ब्राह्मणेषु; तत्र सत्यवाग्विशुद्धचित्तः विद्वान् गुरुः श्रेष्ठः। द्विजातीनां मन्त्रे 'नमः' आदौ, अन्येषां तु अन्ते; स्त्रीणां यथायोग्यं 'नमः' इच्छन्ति। केचित् ब्राह्मणस्त्रीणां 'नमः' आदौ इच्छन्ति; पञ्चकोटिजपात् सदा शिवतुल्यः भवति। लक्षाक्षरजपात्, पृथगेव अक्षरजपात् वा, ब्रह्मादिपदं लभ्यते, एकद्वित्रिचतुश्च कोटिसंख्यया। वैकल्पिकेन लक्षाक्षरजपेन शिवपदं लभ्यते; सहस्रगुणितसहस्रं सहस्रं चैकदिनेन। मन्त्रस्य नियमानुसारं जपात् सिद्धिः लभ्यते; प्रतिदिनं ब्राह्मणभोजनं कृत्वा, गायत्रीं प्रातः अष्टसहस्राष्टवारं जपेत्। ब्राह्मणः सदा मन्त्रान् शिवपदप्रदान् क्रमशः जपेत्, नियमेन च वेदमन्त्रसूक्तानि पठेत्।