शिवपुराणम्

सर्वे जनाः किमर्थं जन्म कुर्वन्ति? कुतः अस्माकं उत्पत्तिः? केन वयं जीवामः? कस्य आधारः वयं? केन अस्माकं स्थितिः? केन वयं निरन्तरं सुखदुःखयोः, दिवा च नक्तं च, प्रवर्तामहे? केन चायं अखण्डितः जगतः नियमः स्थापितः? एतेषां कारणं किमिति चिन्तयन्ति। समयः, दैवम्, यद्वा यदृच्छा, नात्र योग्यं; भूतानि, कारणं, पुरुषः, परमयोगीति च विचार्यन्ते। समयादीनि जडानि; आत्मा चेतनः अपि स्यात्, तथापि सुखदुःखयोः कारणं भूतैः, अजयत्वेन च, इति निश्चितम्। यः परमशक्तिमान्, ध्यानयोगेन लभ्यते, साक्षात् बन्धच्छेदिनी, गुह्यरूपा स्वगुणैः अतीव संपन्ना, तां दिव्यशक्तिं ज्ञात्वा, तया बन्धनानि छिन्नानि, दिव्यदृष्ट्या ते महेश्वरं पश्यन्ति, यः सर्वकारणकारणं, शक्तिसंपन्नं। सः कालात्मना सह सर्वकारणानि धारयन्, अनन्तः, तया एव शक्त्या सर्वं नियच्छति। तदा कृपायोगेन, परमयोगेन, दृश्यया भक्तियोगेन च, ते दिव्यं पदं प्राप्नुवन्ति। तस्मात्, ये तया शक्त्या सह हृदि शिवं पश्यन्ति, तेषां नित्यशान्तिः, अन्येषां न; इति श्रुतिः वदति। शक्तिमतः शक्तेः च कदापि भेदो नास्ति; तस्माद् अभेदात् उभयोः मोक्षः जायते। मोक्षाय ज्ञानकर्मणोः क्रमः निश्चितः; कृपायां सति, तद्रूपं हस्ते स्थितमिव दृश्यते। देवो, दानवः, पशुः, पक्षी, शुकः, कृमिः वा—कृपया यः कश्चन, सः मुच्यते। योनिरेव, जातः, बालः, तरुणः, वृद्धः, म्रियमानः, स्वर्गस्थः, नरके अपि—पतनः, धर्मात्मा, विद्वान्, मूढः वा—यः कृपां लभते, सः तत्क्षणात् मुच्यते; अत्र न संशयः। परमेश्वरः करुणया, अयोग्यभक्तेभ्यः अपि कृपां ददाति, तेषां विविधदोषान् अपाकरोति। भक्तिः केवलं कृपातः जायते, कृपा च भक्तेः; अवस्थाभेदान् पश्यन्तः पण्डिताः न मुह्यन्ति। एषा कृपा, या भोगमोक्षदायिनी, न मनुष्येण एकजन्मनि लभ्यते। ये बहुजन्मैः संस्कृताः, वेदस्मृत्यनुष्ठानपराः, विरक्ताः, प्रबुद्धाः, तेषां प्रति महेश्वरः अनुग्रहं करोति। देवेशस्य कृपायाम् अपि पशौ, 'ईश्वरः अस्ति, सः मम' इति चिन्तनं जायते, अल्पा भक्तिः च ज्ञानसमेता। शैवव्रतैः पुण्यकर्मभिः युक्तः मनुष्यः, योगाभ्यासेन, पराभक्तिं प्राप्नोति। तया पराभक्त्या परमा कृपा लभ्यते; कृपया सर्वबन्धनविमुक्तिः, मुक्तस्य च परमशान्तिः। अल्पमात्रं अपि एषा त्रिषु जन्मसु, मनुष्ये, अधःयोनिषु दुःखं न भवति—अत्र न संशयः। सेवा, बाह्याभ्यन्तररहितापि, भक्तिरुच्यते; सा त्रिविधा—मनसा, वाचा, कायेन। शिवस्य रूपध्यानं मानसी सेवा; जपादिकं वाचिकं; पूजादिकं कायिकं। एषा त्रैविध्यसेवा शिवधर्माभ्यासः; परात्मना शिवेन पञ्चधा उक्ता। तपः, कर्म, जपः, ध्यानं, ज्ञानं—एते पञ्च संक्षेपतः; पूजादिकं कर्म, चान्द्रायणादि तपः। जपः त्रिविधः; शिवाभ्यासः, ध्यानं शिवचिन्तनम्; शास्त्रेषु यद् ज्ञानं, तदेवात्र ज्ञानम्। एतत् शिवेन श्रीकण्ठद्वारा उक्तम्; शिवशास्त्राणि शिवभक्तानां कृपया परमार्थसाधनानि। तस्मात्, यः परमशिवं परं कारणं, तं प्रति भक्ति वृद्धयेत्, विषयासक्तिं त्यजेत्। अथ, प्रभो, शिवस्य यद् ज्ञानं, शिवेनोक्तं, वेदार्थसारं, शरणागतानां मोक्षदं, तद् श्रोतुमिच्छामि। तत् गुह्यं, दशधा अर्थयुक्तं, अबुद्धिभिः, अभक्तैः, अयुक्तैः निन्दितं, तेषां न लभ्यते। कदाचित् वर्णाश्रमधर्मैः सह, कदाचित् भिन्नं, वेदाङ्गैः, सांख्ययोगाभ्यां च समुद्धृतम्। एतत् परमेश्वरः अतीव विस्तीर्णेषु, शतकोटिग्रन्थेषु, निरूपितवान्; तत्र भगवतः पूजा कथं कार्येत्येव। कः पूजा, ज्ञान, योगमार्गस्य अधिकारी? इति सर्वं विस्तारतः वक्तव्यम्। शैवशिक्षां संक्षेपेण, शिवेनोक्तां, वेदसमुत्थां, निष्पक्षपातां, साध्यसाधनविनिश्चयकारिणीं, वक्तुमर्हसि। अहं तु संक्षेपेण तत्ते दिव्यं ज्ञानं वक्ष्यामि, यत् गुरुकृपया जातं, यत् सहजं मोक्षदं; तस्य सम्पूर्णविस्तारः न शक्यः। प्राचीनकाले, सृष्टिकामः, अचलः, महेश्वरः, सत्यमूलकारणकारणयुक्तः, अव्यक्तात् स्वयमेव व्यक्तिम् आपद्यत। तदा स भगवान्, सर्वऋषीणां श्रेष्ठः, प्रथमं देवानां ब्रह्माणं, वागीश्वरं, ससर्ज। स ब्रह्मा अपि, स्वस्य जन्मकाले, दिव्यं पितरं अपश्यत्; आज्ञया, दिव्यः प्रजापतिः तं सृजन्तं अपश्यत्। स भगवान्, रुद्रेण दृष्टः, जगत् ससर्ज; तत्र वर्णाश्रमविभागं स्थापयामास।