शिवपुराणम्

अनन्ताश्चास्य शक्तयः—इच्छा-ज्ञान-क्रियादयः, या मायाद्याः अग्नेरिव स्फुलिङ्गा उत्पद्यन्ते। तस्याः मायायाः सदाशिव ईश्वरादयः, विद्योऽविद्येश्वरौ, पुरुषाः च परमप्रकृतिश्च समुत्पन्नाः। महत्तत्त्वाद्याख्याः सर्वरूपाणि, अभावाद्युद्भवाः, यदस्ति यच्चान्यत्सर्वं तस्याः कार्यमेव न संशयः। सा शक्तिः सर्वव्यापिनी, सूक्ष्मा, चिद्रूपिणी, सा शक्तिमती शिवः सोममौलिः उच्यते। शिव एव ज्ञेयः, शिव एव ज्ञानं प्रज्ञा, श्रुति स्मृतिश्च; सा एव धृतिः स्थैर्यं धृत्त्वं च, ज्ञान-इच्छा-क्रियाशक्तयश्च। आदेशः परं ब्रह्म, परा-अपरा च विद्या, शुद्धज्ञानं शुद्धकर्म—सर्वं शक्तेः उद्भवति। माया, प्रकृतिः, जीवः, विकारः, परिवर्तनं, असत् सत् च—यदस्ति, सर्वं सा व्याप्य तिष्ठति। सा देवी मायया स्वयमेव समस्तं चराचरं विश्वं मोहयति, स्वलीलया च मोक्षयति। तया सह सर्वेश्वरः सप्तविंशतिरूपेण विश्वं व्याप्य स्थितः; तस्मात् अत्रैव मोक्षः संपद्यते। कदाचित् केचन मुनयः, मुक्तिकामाः ब्रह्मवादिनः, संशयग्रस्तचित्ताः, सम्यक् विचिन्तयामासुः—"कः कारणं? कुत्र जाताः स्मः? केन जीवामः? कुतः स्थितिम्? केन प्रतिष्ठिताः? केन नित्यं सुखदुःखादिषु वर्तामहे? केन चायं विश्वव्यवस्थायाः अच्युतः नियमः संस्थापितः?" ते विचारयन्तः, "कालः, नियतिः, यदृच्छा वा न साधु; पंचभूतानि, कारणं, पुरुषः, परयोगी वा?" इति। "कालादयः जडाः, आत्मा चेतनः अपि सन्, सुखदुःखयोः कारणं भूतैः, ऐश्वर्याभावश्च" इति मन्यन्ते। ते ध्यानयोगेन लभ्यम्, बन्धच्छेदकरीं, स्वगुणैः अतीव युक्तां, गुह्यां तां दिव्यां शक्तिं प्रेक्ष्य, तया बन्धच्छेदेन, दिव्यदृष्ट्या परमेश्वरं, शक्तिमन्तं, सर्वकारणकारणं ददृशुः। सः कालात्मनाः सह, सर्वकारणानि अधितिष्ठन्, अनन्तः, तया एव शक्त्या सर्वं नियच्छति। ततो भगवत्कृपया, परयोगेन, भक्तियोगेन च, तेषां दिव्यं पदं संपद्यते। तस्मात् ये शक्त्या सह शिवं हृदि पश्यन्ति, तेषां शाश्वतं शान्तिं, नान्येषां, श्रुतिर् एव वदति। शक्तिमतः शक्त्या च कदापि भेदो नास्ति; तस्मात् तयोः अभेदात् मोक्षः संपद्यते। मोक्षार्थं ज्ञानकर्मणोः क्रमः निश्चितः; कृपायुक्ते सति, सा रूपा हस्तगतवद् दृश्यते। देवासुरपक्ष्यादिपक्षी, शुकः कृमिरपि वा—कृपया तेषां मोक्षः। गर्भस्थो, जातः, बालः, युवा, वृद्धः, म्रियमानः, स्वर्गस्थो, अपि च नरके—पतनशीलः, धर्मिष्ठः, पण्डितोऽपि, मूढः, कृपाप्राप्तः क्षणेन मुक्तो भवति, न संशयः। करुणया परमेश्वरः, अयोग्यभक्तेषु अपि कृपां ददाति, तेषां कल्मषं निहन्ति। भक्तिः केवलं कृपया जायते, कृपा च भक्तेः; अवस्थाभेदं ज्ञात्वा, विवेकिनः न मुह्यन्ति। एषा कृपा भोगमोक्षप्रदा, न मनुष्यैः एकजन्मनि लभ्यते। ये बहुजन्मसंसिद्धाः, वेदस्मृत्यनुसारिणः, वैराग्ययुक्ताः, प्रबुद्धाश्च, तेषु महेश्वरः कृपां ददाति। यदा देवेशस्य कृपा, तदा पशुषु अपि "ईश्वरः अस्ति, स मम" इति भावः जायते, लघु भक्तिः च ज्ञानयुक्ता। नानाशैवव्रतैः पुण्यैः च युक्तः, योगाभ्यासेन परमभक्तिं लभते। तया परमभक्त्या परमकृपा लभ्यते; कृपया सर्वबन्धविमुक्तिः, मुक्तस्य परमशान्तिः। अल्पमात्रमपि एषां मर्त्ये त्रिषु जन्मसु, अधः पतनं निवारयति, न संशयः। सेवा, बाह्याभ्यन्तरविहीना वा, भक्तिरुच्यते; सा त्रिविधा—मनसा, वाचा, कायेन। शिवस्य रूपध्यानं मानसिकी सेवा; जपादिकं वाचिकं; पूजाादिकं कायिकं। एषा त्रिविधा सेवा शिवधर्माभ्यासः, परात्मना शिवेन पञ्चधा प्रोक्ता। तपः, कर्म, जपः, ध्यानं, ज्ञानम्—पञ्चधा संक्षेपतः; पूजाादिकं कर्म, चन्द्रायणादि तपः। जपः त्रिविधः; शिवाभ्यासो ध्यानं; शिवशास्त्रसम्भूतं ज्ञानं ज्ञानमिति। एतत् शिवेन श्रीकण्ठद्वारा उक्तं, शिवशास्त्राणि भक्तानां हिताय, अनुकम्पया, एकमेव श्रेयः साधनम्। तस्मात् परमश्रेयः इच्छन् धीरः, शिवे परमकारणे भक्तिं वर्धयेत्, विषयसङ्गं त्यजेत्। एवं श्रुत्वा, "भगवन्, शिवज्ञानं श्रोतुमिच्छामि, यत् शिवेनोक्तं, यद्वैदिकसारं, यः शरणागतानां मोक्षप्रदम्" इति प्रार्थना जाता।