शिवपुराणम्

ओंकारः शिवस्य परमात्मनः उच्चारितं नाम अस्ति। शिव, रुद्र, इत्यादि शब्देषु, ओंकारः एव परमं मन्यते। शम्भुं व्यक्तयन् ओंकारस्य उच्चारणात्, तस्य जपेन निःसन्देहं परमं प्राप्यते। अतः शास्त्रविदः एकाक्षरं प्रभुं एवं आहुः, लक्षणलक्ष्यार्थैक्यं ज्ञात्वा, यथा विद्वांसः अपि। ओंकारस्य चतुर्भागाः वेदस्य शिरसि उक्ताः—‘अ’, ‘उ’, ‘म’ इत्येतानि तथा नादः अपि। ‘अ’ ऋग्वेदः उच्यते, ‘उ’ यजुर्वेदः, ‘म’ सामनः, नादः अथर्वणः स्मृतः। ‘अ’ महाबीजं रजः चतुर्मुखः स्रष्टा; ‘उ’ प्रकृतिः योनिः सत्त्वं रक्षकः हरिः; ‘म’ पुरुषः बीजं तमः संहारकः हरः; नादः निर्गुणः निष्क्रियः परमेश्वरः शिवः। एतेषु त्रिषु अक्षरेषु सर्वं व्यक्तं भवति; अर्धाक्षरेण शिवात्मा प्रकाश्यते। तस्मात्, न किञ्चित् तस्मात् परं, न च लघु वा महत्; आकाशे स्थितवृक्षस्य इव, स एव सर्वं पूर्णं करोति, परमपुरुषः। तस्य शक्ति स्वतःसिद्धा, तस्य ज्ञानं जगति अद्वितीयम्; सा नानारूपेण प्रकाशते सूर्यस्य प्रभा इव। तस्य शक्तयः अनन्ताः—इच्छा, ज्ञान, क्रिया, इत्यादयः; मायायाः आरभ्य, अग्नेः स्पर्शा इव उत्पन्नाः। तया सदाशिवः ईश्वरः च, विद्येश्वरः अविद्येश्वरः, पुरुषाः परमप्रकृतिः अपि उत्पन्नाः। महत्त्वादि सर्वरूपाणि, अभावाद्याः, यद् अस्ति, सर्वं तस्याः कार्यम्, निःसन्देहं। सा शक्ति सर्वव्यापिनी, सूक्ष्मा, जागरणसाररूपिणी; शक्तिमान् शिवः सोमशेखरः इति कथ्यते। शिवः ज्ञेयः, शिवः ज्ञानम्, प्रज्ञा, श्रुति, स्मृति; सा दृढता, स्थैर्यं, निश्चलता, ज्ञानशक्ति, इच्छाशक्ति, क्रियाशक्ति। आज्ञा, परब्रह्म, उभे विद्ये—परापरा—शुद्धज्ञानं, शुद्धकला, सर्वं शक्तेः उत्पन्नम्। मायाः, प्रकृतिः, जीवः, परिवर्तनम्, विकारः, असत् सत् च—यद् अस्ति, सर्वं तया व्याप्यते। सा देवी मायया सर्वं जगत् चलस्थिरं सहजं मोहयति, लीलया मोक्षं अपि ददाति। तया सह, सर्वेश्वरः सप्तविंशतिरूपेण विश्वं व्याप्य तिष्ठति; अतः मोक्षः अत्र जायते। कदाचित् मुनयः, मोक्षकामाः ब्रह्मवेदिनः, संशयग्रस्तचित्ताः, विचारं कृतवन्तः। किं कारणम्? कुत्र जन्म? केन जीवामः? कुत्र आधारः? केन स्थिताः? केन नित्यं सुखदुःखादि अनुभवामः? केन जगतः अटूट व्यवस्था स्थापितम्? कालस्वभावादि अत्र न युक्तम्; तत्त्वानि, कारणम्, पुरुषः, योगी—एते विचार्यन्ते। कालादयः जडाः, आत्मा चेतनः अपि, सुखदुःखं तत्त्वात्, अज्ञानात् जायते—इति मन्यते। ते ध्यानयोगेन तां दिव्यशक्तिं दृष्ट्वा, बन्धनच्छेदिनीं, गुह्यां, स्वगुणसम्पन्नां, तया बन्धनानि छित्वा, दिव्यदृष्ट्या महेश्वरं शक्तिमन्तं सर्वकारणकारणं अपश्यन्। सः कालात्मनः सहितः सर्वकारणानि धारयति, असंख्यः, तया एव सर्वं नियच्छति। ततो अनुग्रहयोगेन, भक्तियोगेन, दिव्यं पदं प्राप्नुवन्ति। अतः, ये शक्त्या सहितं शिवं हृदि पश्यन्ति, तेषां नित्यशान्तिः, न अन्येषां, श्रुतिः एवम् आह। शक्तिमान् शक्त्या च न कदाचित् भेदः; तयोः अभेदात् मोक्षः भवति। मोक्षार्थं ज्ञानक्रियाक्रमः निश्चितः; अनुग्रहसंपत्तौ, तद्रूपं हस्तगतं इव दृश्यते। देव, दानव, पशु, पक्षी, शुकः, कृमिः अपि—यः कश्चन, अनुग्रहात् मुक्तः भवति। गर्भस्थः, जातः, बालः, युवा, वृद्धः, मृत्युप्राप्तः, स्वर्गस्थः, नरकस्थः—ये केनचित् अवस्थायाम्, अनुग्रहं लभन्ति, त्वरितं मुक्ताः भवन्ति, निःसन्देहं। पतितः, धर्मिष्ठः, विद्वान्, मूढः—अनुग्रहप्राप्तेः क्षणात् मोक्षः, न संशयः। करुणया परमेश्वरः अयोग्यभक्तेषु अपि अनुग्रहं ददाति, विविधदोषान् अपनीय। भक्तिः अनुग्रहात् जायते, अनुग्रहः भक्तेः उत्पत्तिः; अवस्थावैविध्यं ज्ञात्वा, विद्वांसः न भ्रम्यन्ति। अयं अनुग्रहः, यः भोगमोक्षदायकः, मनुष्यैः एकजन्मेन न लभ्यते। बहुजन्मसिद्धानां, वेदस्मृतिविधानानुगामिनां, विरक्तानां, जागरूकानां महेश्वरः अनुग्रहं करोति। देवेश्वरस्य अनुग्रहेण, पशुषु अपि, ‘ईश्वरः अस्ति, सः मम’ इति भावः, अल्पा भक्तिः, बुद्धिसंयुक्ता जायते। शैवव्रतैः, धर्मकर्मभिः, योगाभ्यासेन, तत्र परमभक्तिः प्रादुर्भवति। एवं शिवस्य ओंकाररूपं, तस्य शक्त्याः महिमा, अनुग्रहस्य महत्त्वं, मोक्षस्य कारणम्, मुनिनां चिन्तनं, तेषां दिव्यदर्शनम्, अनुग्रहस्य सर्वव्यापकत्वं, भक्तेः उत्पत्तिः, मोक्षस्य सिद्धिः—सर्वं श्रद्धया, भक्त्या, योगेन, अनुग्रहात् प्राप्त्यते।