शिवपुराणम्

शिवः द्वयोरपि अधिपः इति कारणात् सत्-असत्-स्वामी इति कथ्यते। तं विद्वांसः विनश्वरं च अविनश्वरं च, तयोः परं च, इति वदन्ति। सर्वे भूतानि विनश्वराणि, अविनश्वरं तु अचलम् इति प्रसिद्धम्; एते द्वे परमेश्वरस्य रूपे, तस्य वशे एव स्थिते। तयोः शिवः परमः, शान्तः, विनश्वर-अविनश्वरयोः परतः, समूहः च व्यक्तिः च, तयोः कारणम् च उच्यते। केचित् ऋषयः शिवं परमकारणम् इति वदन्ति; समूहं अव्यक्तम्, व्यक्तिं व्यक्तम् इति च कथयन्ति। एते परमेश्वरस्य द्वे रूपे तस्य इच्छया उत्पन्ने; तयोः कारणत्वात् शिवः परमकारणम् इति प्रसिद्धः। कारणस्य अर्थं ये जानन्ति, ते तं समूह-व्यक्त्योः कारणम् इति वदन्ति; केचित् तं वर्ग-व्यक्तिसारम् इति अपि कथयन्ति। यः वर्गेषु स्थितः स वर्गः इति कथ्यते; व्यक्तिः तु पृथग्भूतः रूपः, वर्ग-समूहस्य आधारः इति उच्यते। वर्गाः च व्यक्तयः च तस्य आज्ञया नियंत्रिताः; अतः स महादेवः वर्ग-व्यक्तिरूपः इति स्मृतः। शिवः प्रकृतिसारः, पुरुषः, व्यक्तिः, कालः च इति वर्ण्यते; प्रकृतिः तु स्वभावः, पुरुषः क्षेत्रज्ञः इति प्रसिद्धः। विद्वांसः व्यक्तिं त्रयोविंशतितत्त्वमयम् इति कथयन्ति; कालः तु केवलः कार्यजगतः परिवर्तनस्य कारणम्। स एव स्वामी, अधिपः, स्रष्टा, आरम्भकर्ता, संहरता, उत्पत्तिनाशयोः एकः कारणम्, स्वाधीनः, अजः च। अतः प्रकृति-पुरुष-व्यक्ति-कालस्वरूपः स तेषां कारणम्, अधिपः, स्रष्टा च—महेश्वरः इति घोषितः। केचित् तं विश्वपुरुषं, हिरण्यगर्भात्मानं इति वदन्ति; हिरण्यगर्भः लोकानां कारणम्, विराट् विश्वस्य आत्मा इति कथ्यते। कवयः शिवं अन्तर्यामीं, परात्परम् इति वर्णयन्ति; अन्ये तं बुद्ध्यात्मा, प्रकाशात्मा, विश्वात्मा इति वदन्ति। केचित् तं चतुर्थं पदम् इति वर्णयन्ति; अन्ये तं सौम्यं जानन्ति; अन्ये तं मातरं, प्रमाणं, प्रमेयम्, बुद्धिं इति अपि वदन्ति। केचित् तं कर्ता, क्रिया, कर्म, करणम्, कारणम् इति वदन्ति; अन्ये तं जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्त्यात्मा इति घोषितवन्तः। केचित् तं चतुर्थं पदम्, अन्ये चतुर्थात् परम् इति वदन्ति; केचित् निर्गुणं, अन्ये सगुणं इति जानन्ति। केचित् तं संसारबद्धम्, अन्ये न बद्धम् इति वदन्ति; केचित् स्वाधीनम्, अन्ये न स्वाधीनम् इति कथयन्ति। केचित् तं घोरम्, अन्ये सौम्यं इति वदन्ति; केचित् सङ्गयुक्तम्, अन्ये सङ्गवर्जितम् इति जानन्ति। केचित् तं निष्क्रियं, अन्ये सक्रियम् इति वदन्ति; केचित् निरिन्द्रियं, अन्ये इन्द्रिययुक्तम् इति अपि कथयन्ति। केचित् तं नित्यं, अन्ये अनित्यं इति वदन्ति; केचित् निराकारम्, अन्ये साकारम् इति जानन्ति। केचित् अदृश्यं, अन्ये दृश्यं इति वदन्ति; केचित् व्यक्तम्, अन्ये अव्यक्तम् इति वदन्ति; केचित् शब्दरूपम्, अन्ये शब्दातीतम् इति कथयन्ति। केचित् चिन्मयम्, अन्ये चिन्मात्रम् इति वदन्ति; केचित् ज्ञानम्, अन्ये चैतन्यम् इति अपि जानन्ति। केचित् ज्ञेयम्, अन्ये अज्ञेयम् इति वदन्ति; केचित् परमम् एव, अन्ये अन्यम् इति अपि वदन्ति। एवं नानात्वेन विभज्यमानः, परमेश्वरस्य तत्त्वं ऋषिभिः न निश्चितम्, तेषां मतभेदात्। किन्तु ये परमेश्वरस्य शरणं सर्वात्मना गच्छन्ति, त एव शिवं परमकारणम् सहजं जानन्ति। बन्धनैः बद्धः जीवः दुःखमयम् संसारचक्रे स्थितः, यथा चक्रस्य पृष्ठं चलति। यदा अज्ञः पुण्यपापं त्यजति, तदा निष्कलङ्कः समत्वं परमं प्राप्नोति। जीवात्मनः बन्धः शिवस्य न भवति; तस्य बन्धः केवलं मायया, प्रकृत्या, ज्ञानेन वा, अहंकाररूपः उत्पन्नः। तस्य न मानसं बन्धनम्, न चैतन्यबन्धनम्, न इन्द्रियबन्धनम्; न सूक्ष्मभूतैः, न स्थूलभूतैः बन्धनम् अस्ति। न कालः, न कालविभागः, न ज्ञानम्, न विधिः, न रागः, न द्वेषः, अनन्तदीप्ते शम्भोः बन्धनम् कुर्यात्। तस्य न निश्चयः, न शुभाशुभकर्मबन्धनम्, न तस्य फलं, न सुखदुःखं तस्य कर्मफलात् जायते। न तस्य इच्छाबन्धः, न कर्मवासनाबन्धः, न भोगबन्धः, न भोगवासनाबन्धः, न त्रिकालसम्बन्धः अस्ति। तस्य न कारणम्, न कर्ता, न आदिः, न अन्तः, न मध्यः; न क्रिया, न करणम्, न कर्म, न फलं तस्य अस्ति। तस्य न मित्रम्, न शत्रुः, न नियन्ता, न प्रेरयिता; न स्वामी, न गुरु, न रक्षकः, न श्रेष्ठः, न समः। तस्य न जन्म, न मृत्यु, न इच्छितम्, न अनिच्छितम्; न विधिः, न निषेधः, न मोक्षः, न बन्धः। यद् अशुभं, तस्य कदापि नास्ति; सर्वं शुभं सदा तस्य, शिवः परमात्मा इति कारणात्। स शिवः स्वशक्तिभिः सर्वत्र स्थितः, स्वस्वरूपे अचलः तिष्ठति; अतः अचलः इति प्रसिद्धः। यतः स्थावर-जङ्गमं जगत् शिवेन स्थितम्, तस्मात् स सर्वरूपः इति स्मृतः; एतद् ज्ञात्वा कश्चित् मोहं न गच्छति। नमः शर्वाय, रुद्राय, पराय, महापुरुषाय, सुवर्णबाहवे, भगवते, सुवर्णनाथाय, अधिपाय।