शिवपुराणम्

यः कश्चित् अन्तःशुचिः शिवभक्तः सन् विश्वासपूर्वकं शिवस्य स्तुतिं गायति, तस्यापि यदि पूर्वकृतकर्मबलात् फलस्य प्राप्तिः विघ्नं प्राप्नोति, सः पुनः पुनः प्रयत्नं कुर्यात्। तादृशस्य हि कस्यापि अपि किमपि दुष्करं नास्ति। एष सर्वं चराचरं विश्वं देवदेवस्वरूपमेव, किन्तु ये बन्धनभारग्रस्ताः, ते तदर्थं न विजानन्ति। यदुकुलोत्पन्न! महर्षयः अपि परं अखण्डं तत्त्वं न जानन्तः, तमेव अनेकधा प्रवदन्ति। केचन ब्रुवन्ति—परमेश्वरः सः एव ब्रह्मणः अधमः रूपं, तथा चोत्तमं, यस्य स्वरूपं ब्रह्म, स एव महादेवः, अनादिः अनन्तः परमः। अधमं ब्रह्म तु पञ्चभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा, प्रकृत्या, विषयैश्च संयुतं, उत्तमं ब्रह्म तु विज्ञानमयं इति श्रूयते। ब्रह्मणः महत्त्वात्, वा विकासकारणत्वात्, सः ब्रह्म इति कथ्यते; एते उभे ब्रह्मणः रूपे, स एव ब्रह्मपति, अधिपः—केचन तम् ज्ञानाज्ञानस्वरूपमाहुः। ज्ञानं चैतन्यम्, अज्ञानं च अचेतनं इति विद्वांसः वदन्ति; एष सर्वः विश्वगुरोः विश्वं ज्ञानाज्ञानमयमेव। असन्देहं, विश्वं तस्यैव रूपं, तस्य वशे स्थितम्; माया तु ज्ञानमित्युच्यते, शिवस्य तु परमं रूपं परममिति प्रसिद्धम्। विषयाणां मिथ्याज्ञानं बहुधा माया कथ्यते, यथार्थवस्तुनिष्ठा बुद्धिः ज्ञानमिति निगद्यते। यद्रूपं निरवच्छिन्नं तद् परं स्मृतम्; तदन्यद् असत् इति वेदविदः प्राहुः। सः उभयोः अधिपः शिवः सतः असतः चेश्वरः; पण्डिताः तम् क्षराक्षरयोः अपि परं वदन्ति। सर्वे प्राणिनः क्षराः, अक्षरं तु कुतस्थमित्युच्यते; एते उभे अपि परमेश्वरस्य रूपे, तस्यैव वशे स्थिते। एतयोः मध्ये शिवः परः, शान्तः, क्षराक्षरातीतः; सः समष्टिव्यष्टिस्वरूपः, तयोः च कारणमपि। केचन मुनयः शिवं परमकारणमाहुः; समष्टिं अव्यक्तं, व्यष्टिं व्यक्तमिति च वदन्ति। एते द्वे परमेश्वरस्य इच्छया जायते; तयोः कारणत्वात् शिवः परमकारणमिति कथ्यते। ये कारणार्थं जानन्ति, ते तम् समष्टिव्यष्ट्योः कारणमाहुः; केचन तम् जातिव्यक्तिसारमपि वदन्ति। यत् समूहे स्थायि तद् जातिः; व्यक्तिः तु पृथग्भूतं रूपं, यः समूहे जातौ च आश्रयः। जातिव्यक्तयः तस्यैव आज्ञया व्यवस्थिताः; अतः सः महादेवः जातिव्यक्तिस्वरूप इति स्मृतः। शिवः प्रकृतेः, पुरुषस्य, व्यक्तस्य, कालस्य च साररूपेण वर्ण्यते; प्रकृतिः तु प्रकृतिः स्मृता, पुरुषः क्षेत्रज्ञः इति च प्रसिद्धः। ज्ञानी प्राहुः व्यक्तं त्रयोविंशतितत्त्वात्मकम्; कालः तु कार्यलोकपरिणामस्य एकं कारणम्। सः ईश्वरः, अधिपः, स्रष्टा, प्रवर्तकः संहरणकर्ता च; उत्पत्तिलययोः एकं कारणम्, स्वाधीनः, अजातः च। अतः प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालात्मको यः सः तेषां कारणं, नियन्ता, स्रष्टा च महेश्वरः इति निगद्यते। केचन तम् पुरुषं, हिरण्यगर्भात्मानं च वदन्ति; हिरण्यगर्भः लोकानां कारणं, विराट् विश्वात्मा इति। कवयः शिवं अन्तर्यामिणं, परं च वदन्ति; अन्ये तम् बुद्ध्यात्मानं, तेजोऽर्थं, विश्वात्मानं च वदन्ति। केचन तम् तुरीयं वदन्ति; अन्ये सौम्यं जानन्ति; अपरे मातरं, प्रमाणं, प्रमाण्यं, बुद्धिं चाहुः। केचन तम् कर्तारं, कर्म, क्रियाफलं, करणं, कारणं च वदन्ति; अन्ये तम् जागरितस्वप्नसुषुप्त्यात्मानं वदन्ति। केचन तम् तुरीयं, अन्ये तुरीयातीतं वदन्ति; केचन निर्गुणं, अन्ये सगुणमिति जानन्ति। केचन संसारबद्धं, अन्ये अबद्धमाहुः; केचन स्वाधीनं, अन्ये अनस्वाधीनमपि वदन्ति। केचन उग्रं, अन्ये सौम्यं वदन्ति; केचन सकामं, अन्ये निष्काममपि जानन्ति। केचन निष्क्रियं, अन्ये सक्रियं; केचन निरिन्द्रियम्, अन्ये च सइन्द्रियमिति वदन्ति। केचन नित्यं, अन्ये अनित्यम्; केचन अरूपं, अन्ये साकारमिति जानन्ति। केचन अदृश्यं, अन्ये दृश्यं; केचन व्यक्तं, अन्ये अव्यक्तमपि वदन्ति; केचन शब्दात्मकं, अन्ये शब्दातीतमिति वदन्ति। केचन संकल्परूपं, अन्ये निष्कल्पमाहुः; केचन ज्ञानरूपं, अन्ये विज्ञानमित्यपि वदन्ति। केचन ज्ञेयं, अन्ये अज्ञेयं; केचन परमं केवलं, अन्ये परं वदन्ति। एवं नानाविधैः भेदैः परमेश्वरस्य तत्त्वं मुनिभिः न निश्चितं, तेषां मतभेदात्। यः पुनः सर्वात्मना परमेश्वरं शरणं गच्छति, सः शिवं परमकारणं सहजमेव जानाति। बन्धनग्रस्तः जनः दुःखमश्नुते, संसारचक्रे रश्मिचक्रवत् भ्रमन्। अज्ञानवान् पुण्यपापौ परित्यज्य निर्मलः सन् परमसाम्यं प्राप्नोति। अण्वात्मनः बन्धनं शिवस्य न भवति; सा केवलं मायया, प्रकृत्या, विज्ञानात् वा, अहंकाररूपेण जायते। तस्य न मनोबन्धः, न विज्ञानबन्धः, न इन्द्रियबन्धः; न तन्मात्रबन्धः, न स्थूलबन्धः, किञ्चिदपि नास्ति।