शिवपुराणम्

इह तु ये प्राणेन्द्रियजयिनः तदवाप्तये यत्नं कुर्वन्ति, यथा घटकारः दोषरहितं घटस्य मुखं निर्मातुम् इच्छति, एवं ते अपि प्रयत्नशीलाः सन्ति। शिवस्य यः महिमानं वेत्ति, स संसारसर्पदष्टानां जीवनौषधवत् तस्य महिम्नः ज्ञानेन किञ्चिदपि न भीतिर्भवति। यः तु परं चापरं च महिमानं सत्यमेव वेत्ति, स अपरेत्य परं महिमानं प्राप्नोति। एवं हे कृष्ण, तुभ्यं परमात्मनः स्वरूपं रहस्यं च यथावत् उक्तम्, यत् त्वं तेजस्विनः भक्तोऽसि, अर्हश्च। वेदविधिना अनधीताय, अशैवाय, अभक्ताय च न कदापि भगवतां महिमानं वक्तव्यम्। तस्मात् त्वं एतत् केवलं परमपुण्यशीलानां निवेदय, नान्येषाम्; त्वद्वत्सु च निवेदय, नान्यथा। यः शिवस्य महिमानं यथार्हं निवेदयति, स संसारसागरात् विमुक्तः शिवयोगं लभते। एतस्य पाठेन महापातकानि नश्यन्ति; त्रिवारं चतुर्वारं वा पठता अधिकानि पापानि अपि नश्यन्ति। शत्रवोऽपि दुरितानि विनश्यन्ति, सुहृदः वर्धन्ते, शैवविद्या वर्धते, चित्तं सत्यम् अधिष्ठाति। शिवेऽम्बिकायां तेषां च भक्तेषु परमभक्तिः सिध्यति; यदपि परमाभिलषितं तत् अपि निश्चितम् अवाप्यते। यः अन्तःशुद्धः शिवभक्तः च, श्रद्धया तस्य स्तुतिं गायति, तस्य कर्मबलात् फलं विघ्न्यते चेत्, पुनः पुनः साधयेत्; तस्मिन्नेव किञ्चिदपि दुष्प्राप्यं नास्ति। एष सर्वं जगत् चराचररूपं देवदेवस्यैव रूपं, किन्तु ये पाशभारबद्धाः तं न जानन्ति। हे यादवकुलज, महर्षयः तु तदेकं परमं अखण्डं न जानन्तः, तं बहुधा वदन्ति। केचित् परमेश्वरं ब्रह्मणोऽवरोपररूपं वदन्ति, यस्य स्वरूपं ब्रह्म, महादेवोऽनाद्यन्तोऽनुत्तमः। अधमं ब्रह्म तत्त्वैः, इन्द्रियैः, मनसा, प्रकृत्या, विषयैः च युक्तं, परमं ब्रह्म चैतन्यरूपं इति कथ्यते। ब्रह्मणो महानत्वात् वा, वर्धनात् वा, तद् ब्रह्म इति कथ्यते; एते उभे ब्रह्मरूपे, ब्रह्मेश्वरः तस्य स्वामी, केचित् तं ज्ञानाज्ञानस्वरूपं वदन्ति। ज्ञानं चैतन्यम्, अज्ञानं अचैतन्यम् इति; एष सर्वं जगत् परगुरोः ज्ञानाज्ञानमयं इति कथ्यते। न संशयः, यत् जगत् तस्यैव रूपं, तस्य वशे स्थितम्; मायैव ज्ञानमिति, शिवस्य परं रूपं परं स्मृतम्। विषयेषु नानाप्रकारेण विपर्ययः माया, वस्तुस्वरूपेण यथार्थबुद्धिः ज्ञानमिति निगद्यते। निरुपाधिकं यत् तत्त्वं तत् परं, तदन्यत् तु असत् इति वेदविदः वदन्ति। स तु सत्-असतोः ईश्वरत्वात् शिवः सत्-असतां पतिरिति स्मृतः; विद्वांसः तं क्षरं च अक्षरं च, तयोः परं च वदन्ति। सर्वे जन्तवः क्षराः, अक्षरं तु अव्ययम्; एते उभे परमेश्वरस्य रूपे, तस्य वशे स्थिते। एतेषां मध्ये शिवः परः, शान्तः, तयोः परः; स एव समष्ट्यव्यष्टिरूपः, तयोः च कारणम्। केचित् ऋषयः शिवं परमकारणं वदन्ति; समष्टिं अव्यक्तं, व्यष्टिं व्यक्तं इति च। एते द्वे परमेश्वरस्य रूपे इच्छया उद्भवतः; तयोः कारणत्वात् शिवः परमकारणं स्मृतः। कारणस्यार्थं ये जानन्ति, ते तं समष्ट्यव्यष्ट्योः कारणं वदन्ति; केचित् तं जात्यव्यक्तिस्वरूपं वदन्ति। यत् जातिषु तिष्ठति, सा जातिः; व्यक्तिः पृथग्रूपं, जातिग्रहस्याश्रयः। जातिव्यक्तयः तस्याज्ञया नियन्तव्ये, तस्मात् महादेवः जात्यव्यक्तिस्वरूपः स्मृतः। शिवः प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालस्वरूपेण कथ्यते; प्रकृतिः प्रकृतिरिति, पुरुषः क्षेत्रज्ञ इति। व्यक्तं तु त्रयोविंशतितत्त्वमित्युक्तं, कालः कार्यप्रपञ्चपरिणामस्य कारणम् एकः। स एव ईश्वरः, नियन्ता, स्रष्टा, प्रवर्तकः, संहरणकर्ता; उत्पत्तिविनाशयोः एककारणः, स्वतन्त्रः, अजन्यः। अतः प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालरूपवान् स एव तेषां कारणं, नियन्ता, स्रष्टा, महेश्वरः इति घोषितः। केचित् तं पुरुषं, हिरण्यगर्भस्य आत्मानं वदन्ति; हिरण्यगर्भः लोकानां कारणम्, विराट् विश्वस्य आत्मा। कवयः तं अन्तर्यामी परमात्मानं वदन्ति; अन्ये तं बुद्ध्यात्मानं, तेजोऽत्मानं, विश्वात्मानं च वदन्ति। केचित् तं चतुर्थं पदं वदन्ति; अन्ये तं सौम्यं जानन्ति; अपरे मातरं, प्रमाणं, प्रमाण्यम्, बुद्धिं च वदन्ति। केचित् कर्तारं, कर्म, कार्यम्, करणं, कारणं च वदन्ति; अन्ये तं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मानं वदन्ति। केचित् चतुर्थं पदं वदन्ति, अन्ये च तस्यापि परं; केचित् निर्गुणं, अन्ये सगुणमिति जानन्ति। केचित् तं संसारबद्धं, अन्ये मुक्तमिति; केचित् स्वतन्त्रमिति, अन्ये तं अस्वतन्त्रमिति वदन्ति। केचित् तं उग्रं, अन्ये सौम्यमिति; केचित् सकामं, अन्ये निष्काममिति वदन्ति। केचित् निष्क्रियं, अन्ये सक्रियं वदन्ति; केचित् निरिन्द्रियं, अन्ये तु सइन्द्रियं इति वदन्ति। एवं शिवस्य स्वरूपं, महिमानं च, यथावत् श्रुत्वा, मनुष्यः संसारसागरात् मुक्तिं, शिवयोगं च प्राप्नोति।