शिवपुराणम्

शृणु, हे कृष्ण, यत् परं, यत् शुद्धं, यत् पुण्यं, यच्च मंगलं, तत्सर्वं तयोः तेजसः प्रसार एव इति पुण्यजनाः वदन्ति। यथा दीपस्य ज्वाला गृहं प्रकाशयति, तथैव तयोः तेजः सर्वं जगत् व्याप्य प्रकाशयति। परमं रहस्यं हि प्रकाशयति यत् तृणादि-रूपात् शिवस्वरूपपर्यन्तं विश्वस्य अद्भुतः सृष्टिक्रमः तयोः समीप्यक्रमेणैव प्रवर्तते। तौ सर्वरूपधारिणौ, सर्वमङ्गलप्रदौ, नित्यं पूजनीयौ, नमनीयौ, ध्याननीयौ च। एवं, हे कृष्ण, मम बुद्ध्यनुसारं, अद्य ते परं तत्त्वं परमेश्वरयोः सम्यग् उक्तं, न तु सर्वथा। कथं तु परमेश्वरयोः तत्त्वं वक्तुं शक्यम्? यः हि सर्वमहात्मनां मनसाम् अपि अतीतम्। येषां तु चित्तं भगवति एकनिष्ठं, तेषां तदन्तःस्थितम्; अन्येषां तु न बुद्धौ प्रतिष्ठितम्, किंचित् एव वा। एषा या पूर्वोक्तं विभूतिः, सा स्थूलरूपेण ज्ञायते; ये तु गुह्यं जानन्ति, ते अन्यां परां अमूर्तां गुह्यां च विभुतिं विदुः। सा हि परमेश्वरस्य परा अमूर्ता विभूतिः, यत्र वाचः सह मनसा इन्द्रियैः च निवर्तन्ते, अप्राप्य एव। सा एव परमा स्थिति: अत्र, सा एव परं गतिः, सा एव परमं परिमाणं—परमेश्वरस्य विभूतिः। तां प्राप्नोतुं, ये प्राणेन्द्रियजयिनः, ते यथाभाजनिर्माणे कुम्भकारः यत्नं करोति, तथा प्रयुञ्जते। यो हि शिवस्य विभुतिं वेत्ति, या संसारसर्पदष्टानां जीवनौषधवत्, स किञ्चन न भीति यति। यो हि सम्यग् परां च अपरां च विभुतिं वेत्ति, स अधमं अतिक्रम्य परां विभुतिं प्राप्नोति। एवं, हे कृष्ण, तव तेजस्विनः भक्तस्य योग्यस्य च, मया साक्षात् परात्मतत्त्वं गुह्यं च उक्तम्। वेदविधिना अयुक्ताय, अशैवाय, अभक्ताय च एषा विभुतिः न कदापि वक्तव्या। तस्मात्, त्वं एतत् केवलं परमपुण्येभ्यः एव वद; अन्येभ्यः न; स्वसदृशेभ्यः एव वा, न अन्यथा। यः शिवस्य विभुतिं योग्येभ्यः कथयति, स संसारसागरात् विमुक्तः शिवसंयोगं प्राप्नोति। एतस्य पाठेन अनन्तानि महापापानि नश्यन्ति; त्रिवारं चतुर्वारं च अधिकं प्रयुज्य, तानि अपि नश्यन्ति। दुष्टानि अमंगलानि नश्यन्ति, मित्राणि वर्धन्ते, शैवं ज्ञानं वर्धते, चित्तं सत्ये प्रतिष्ठते। परा भक्तिः शिवे, अम्बिकायां, तयोः गणेषु अनुयायिषु च, यद् यत् मन्यते परमं प्रेयः, तत् अपि निश्चितं लभ्यते। यदि कश्चित् अन्तरात्मना शुद्धः, शिवभक्तः, श्रद्धया स्तुतिं गायति, तस्य फलम् यदि पूर्वकृतबलात् बाध्यते, सः पुनः पुनः प्रयत्नं कुर्यात्; तस्मै किञ्चन दुर्लभं नास्ति। इदं हि सर्वं चराचरं विश्वं देवदेवस्यैव रूपम्; ये तु पाशभारबद्धाः, ते एतत् न जानन्ति। हे यदुकुलोत्पन्न, महर्षयः अपि परमं अविभक्तं न जानन्तः, तमेव अनेकधा वदन्ति। केचिद् वदन्ति—परमेश्वरः ब्रह्मणः अधमं रूपं, अपि च परं, यस्य स्वरूपं ब्रह्म, महादेवः, अनादिः अनन्तः परमः। अधमं ब्रह्म तु पञ्चभूतैः, इन्द्रियैः, मनसा, प्रकृत्या, विषयैः च युक्तम्; परं ब्रह्म तु चैतन्यरूपम्। महत्त्वात् वा वृध्दिकरणात् वा ब्रह्म इति कथ्यते; एते उभौ ब्रह्मरूपिणौ, ब्रह्मेश्वरः, अधिपः—केचित् तम् ज्ञानाज्ञानरूपं वदन्ति। ते वदन्ति—ज्ञानं चैतन्यम्, अज्ञानं अचैतन्यम्; एतद् अखिलं जगत् पराचार्यस्य ज्ञानाज्ञानात्मकम्। न संशयः, विश्वं तस्यैव रूपम्, तस्य वशे स्थितम्; माया ज्ञानम् इति कथ्यते, शिवस्य परं रूपं परमम् इति प्रसिद्धम्। विषयाणां विपरीतबुद्धिः बहुधा माया इति, यथार्थवस्तुनि यथाबोधः ज्ञानम् इति। यद् भेदरहितं तत्त्वं, तत् परम् इति; यद् अवास्तवम्, तत् अब्भूतम् इति वेदवित् वदन्ति। सः हि तयोः अधिपः, शिवः सत्तासत्ताधिपः इति; विद्वांसः तम् क्षराक्षरयोः अधमः परः च वदन्ति। सर्वे प्राणी क्षराः; अक्षरं तु अव्ययं स्मृतम्; एते उभौ परमेश्वरस्य रूपे, तस्य वशे स्थिते। तयोः मध्ये, शिवः परः, शान्तः, क्षराक्षरात् परः, समष्टिव्यष्टिरूपः, तयोः कारणम्। केचिद् ऋषयः वदन्ति—शिवः परं कारणम्; समष्टिः अव्यक्तं, व्यष्टिः व्यक्तम् इति। एते उभौ परमेश्वरस्य रूपे इच्छया उत्पन्ने; तयोः कारणत्वात् शिवः परं कारणम्। ये कारणार्थं जानन्ति, ते उभयोः समष्टिव्यष्ट्योः कारणं तम् वदन्ति; केचिद् तं जातिव्यक्तिस्वरूपं वदन्ति। यत् समूहेषु स्थितं, सा जातिः; व्यक्तिः तु विशेषरूपा, समूहजातिनाम् अधिष्ठानम्। जातिव्यक्त्यः तस्याज्ञया नियन्त्र्ये; अतः महादेवः जातिव्यक्तिस्वरूपः स्मृतः। शिवः प्रकृतेः, पुरुषस्य, व्यक्तस्य, कालस्य च तत्त्वम्; प्रकृतिः तु प्रकृतिरिति, पुरुषः क्षेत्रज्ञः इति प्रसिद्धः। व्यक्तं तु त्रयोविंशतितत्त्वात्मकम् इति पण्डिताः वदन्ति; कालः तु कार्यजगतः विकारहेतोः एकः कारणम्। एवं, हे कृष्ण, परमेश्वरस्य, शिवस्य च, परमार्थतत्त्वं, तस्य विभूतिः, जगतः स्वरूपं च, यथाशास्त्रं मया ते सम्यग् निवेदितम्।