शिवपुराणम्

संसारस्य रसस्य सारः महादेवीति प्रतिपाद्यते, तस्य रसग्राही शिवः; स्नेहस्य सारः गिरिजा, तस्य स्नेहभोजी गिरिशः। चिन्तनस्य भावः सदैव महेश्वर्याः, तत्र चिन्तकः विश्वात्मा महेश्वरः। बोधस्य भावः भवप्रियायाः, तत्र ज्ञाता स्वयं देवः शशिशेखरः। प्राणः पिनाकी सर्वभूतनाथः, प्राणस्थितिः अम्बिका सर्वेषां जलरूपा। क्षेत्रभावं त्रिपुरान्तकप्रियाया देवी वहति, क्षेत्रज्ञभावं मृत्युञ्जयः प्रभुः वहति। दिनं त्रिशूलधारिणः देवः, रात्रिः त्रिशूलधारिणः प्रियो; आकाशः शङ्करः, पृथिवी शङ्करप्रियाः। समुद्रः प्रभुः, तीरः पर्वतराजकन्या; वृक्षः वृषध्वजः देवः, लता विश्वनाथप्रियाः। पुराराध्यः प्रभुः सर्वं पुरुषरूपं वहति, देवसुखदा देवी सर्वं स्त्रीरूपं वहति। सर्ववाक्यजालं सर्वप्रियाया देवी वहति, सर्वार्थस्वरूपं शशिशेखरः प्रभुः वहति। यस्य यत्र शक्ति उच्यते, सा देवी विश्वेश्वरी; स प्रभुः महेश्वरः। यद् उत्तमं, यद् शुद्धं, यद् पुण्यं, यद् शुभं, तद् सर्वं तयोः प्रसारः इति पुण्यजनाः वदन्ति। दीपज्योतिरिव गृहम् प्रकाशयति, एवं तयोः तेजः विश्वं व्याप्य प्रकाशयति। परमप्रकाशः घोषयति, यः तृणादि शिवरूपपर्यन्तं तयोः समीप्यक्रमेण विश्वस्य अद्भुतविस्तारः सम्पद्यते। तौ सर्वरूपधारिणौ, सर्वमङ्गलप्रदौ, सततं पूजनीयौ, नमनीयौ, ध्याननीयौ। हे कृष्ण, यथामति मम, तव आज्य सत्यं परमेश्वरयोः स्वरूपं व्याख्यातम्, न तु सम्पूर्णतः। कथं परमेश्वरयोः स्वरूपं वाच्यं? सर्वमहतामपि मनसः अतीतं तद् अस्ति। येषां मनः सर्वथा भगवति समर्पितं, तेषां तद् अन्तः; अन्येषां तद् न बुद्धौ, यथावत् एव। पूर्वोक्तं प्रकटं ऐश्वर्यं स्थूलं, गूढं अजन्मज्ञानं परमं ऐश्वर्यं गुप्तं तत्त्वविदः जानन्ति। तद् परमं अमूर्तं ऐश्वर्यं यत्र वाक्, मनः, इन्द्रियाणि च निवर्तन्ते, न गच्छन्ति। तदेव अत्र परमं स्थानम्, तदेव परमं लक्ष्यं, तदेव परमं सीमन्तः—परमेश्वरस्य ऐश्वर्यं। तदर्थं, अत्र, ये प्राणेन्द्रियजयिनः प्रयत्नं कुर्वन्ति, घटकुम्भस्य मुखं निर्मलम् इव कर्तुं कुम्भकारः यत्नं करोति। शिवार्थस्य ऐश्वर्यं यः विद्वान्, स संसारविषसर्पदष्टानां जीवनौषधमिव; स किञ्चित् न बिभेति। यः परमं च अपरं च ऐश्वर्यं जानाति, स अधमं परित्यज्य परमं ऐश्वर्यं प्राप्नोति। एवं हे कृष्ण, तव भक्तस्य तेजस्विनः, सत्यं परमात्मस्वरूपं, गूढं च, मया उक्तम्। वेदविधिना, अदीक्षिताय, अशैवाय, अभक्ताय, न कदापि परमेश्वरयोः ऐश्वर्यं वक्तव्यम्। अतः, तद् केवलं उत्तमधर्मिणां कथय; तव सदृशेभ्यः एव, अन्येषां न। यः शिवस्य ऐश्वर्यं योग्याय कथयति, स संसारसागरात् मुक्तः शिवसंयोगं प्राप्नोति। पठनेन, अनन्तानि महापापानि नश्यन्ति; त्रिवारं चतुर्वारं च अधिकं नश्यन्ति। द्वेष्यं अशुभं नश्यति, मित्राणि वृद्धिं यान्ति, शैवज्ञानं वर्धते, मनः सत्ये स्थिरं भवति। शिवे, अम्बिकायां, तयोः गणेषु, अनुयायिषु, परमभक्तिः सम्पद्यते; यद् अन्यत् सर्वाधिकं काम्यं, तत् अपि निश्चितं लभ्यते। यदि कश्चित् अन्तरतः शुद्धः, शिवभक्तः, श्रद्धया स्तोत्रं गायति, किन्तु फलम् पूर्वकर्मबलात् विघ्नितम्, सः पुनः पुनः अभ्यासं कुर्यात्; तस्य किमपि दुर्लभं न। एतत् सर्वं चराचरं विश्वं देवदेवस्य रूपम्; किन्तु बन्धनभारयुक्ताः तद् न जानन्ति। हे यादववंशज, महर्षयः परमं अखण्डं न ज्ञाय, तं बहुधा एकमेव वदन्ति। केचित् परमं प्रभुं ब्रह्मणः अधमं रूपं वदन्ति, उच्चं च, यस्य स्वरूपं ब्रह्म, महादेवः अनादिः अनन्तः परमः। अधमं ब्रह्म तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, मनः, प्रकृति, विषयाः; उच्चं ब्रह्म चैतन्यरूपम्। महत्वात् वा, वृद्धिकरणात् वा, ब्रह्म इति उच्यते; उभयमपि ब्रह्मणः रूपम्, ब्रह्मेश्वरः, स्वामी; केचित् तं ज्ञानमूर्तिं, अज्ञानमूर्तिं च वदन्ति। ज्ञानं चैतन्यम्, अज्ञानं अचैतन्यम्; एतत् सर्वं विश्वं शिष्यस्य ज्ञान-अज्ञानमयं। न संशयः, विश्वं तस्य स्वरूपम्, तस्य वशे; मायायाः ज्ञानं, शिवस्य परमं रूपं परमं उच्यते। वस्तुषु विविधरूपेण मिथ्याज्ञानं मायायाः, वस्तुनः यथार्थसाक्षात्कारः ज्ञानं। निरवच्छिन्नं यथार्थं परमं उच्यते; तद्विपरीतं, यद् न यथार्थम्, 'असत्' इति वेदविदः वदन्ति। एवं शास्त्रस्य अनुक्रमेण, महेश्वर्याः महेश्वरस्य च ऐश्वर्यं, तद् स्वरूपं, तद् प्रकाशं, तद् गूढं, तद् परमं, तद् अधमं, तद् ज्ञानं, तद् अज्ञानं, तद् विश्वरूपं, तद् परमलक्ष्यं, तद् साधनं, तद् फलम्, तद् उपास्यं, तद् गूढं, तद् साधनम्, तद् फलम्, तद् उपदेशः, तद् विधानम्, तद् फलम्, तद् ज्ञानम्, तद् विश्वरूपम्, तद् ब्रह्मरूपम्, तद् चैतन्यरूपम्, तद् मायारूपम्, तद् परमम्, तद् असत्, इति कृष्णाय भक्ताय श्रद्धायुक्ताय उपदिष्टम्।