शिवपुराणम्

एवं द्वयोः पुरुषस्त्रीरूपप्रकाशः संस्थितः। परमात्मा शिवः इति कथ्यते, तस्य प्रियाया शिवा इति ख्यातिः। शिवः सदाशिवः इति प्रसिद्धः, सा मनोन्मनीति विश्रुता; शिवः महेश्वरः इति ज्ञेयः, सा मायेत्यभिधीयते। पुरुषः परमेश्वरः, प्रकृतिः परमेश्वरी; रुद्रः महेश्वरः, रुद्राण्यस्तु रुद्रस्य प्रिया। विष्णुर्विश्वेश्वरः, लक्ष्मीः तस्य प्रिया; ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, शिवः ब्रह्मा, ब्रह्माणी ब्रह्मस्य प्रिया। सूर्यः पुण्यशम्भुः, तस्य तेजः पुण्यशिवः; महेन्द्रः कामारिः, शची हिमवान्दुहिता। अग्निः महादेवः, स्वाहा शर्वस्य अर्धाङ्गिनी; यमः त्रिनयनः, तस्य प्रिया हिमवान्दुहिता। निरृतिर्भगवान्, नैरृतिर्हिमवान्दुहिता; वरुणः पुण्यरुद्रः, वरुणी हिमवान्दुहिता। वायुः शशाङ्कशेखरः शिवः, शिवः रमणीयः; यक्षः यज्ञशिरः संहर्ता, ऋद्धिः हिमवान्दुहिता। चन्द्रः शशाङ्कधारी चन्द्रः, रोहिणी रुद्रस्य प्रिया; ईशानः परमेश्वरः, तस्य प्रिया परमेश्वरी। अनन्तः अनन्तबाहुशोभितः अनन्तः, अनन्तस्य प्रिया अनन्ता; कालाग्निरुद्रः कालारिः, काली कालान्तकस्य प्रिया। पुरुषः मनुः शम्भुः, शतरूपा शिवस्य प्रिया; दक्षः महादेवः, प्रसूतिर्महेश्वरी। रुचिः भवः, भवानी आक्रुतिः इति विद्वद्भिः कथ्यते; भृगुः भगाक्षिदारकः, ख्यातिः त्रिनयनस्य प्रिया। मरीचिः पुण्यरुद्रः, सम्भूतिः शर्वस्य प्रिया; गङ्गाधरः अङ्गिराः, स्मृतिः उमा इति प्रसिद्धा। पुलस्त्यः शशाङ्कशेखरः, प्रीतिः पिनाकिनः प्रिया; पुलहः त्रिपुरान्तकः, तस्य प्रिया शिवस्य प्रिया। यज्ञद्वेषी यज्ञः इति कथ्यते, भक्तिः भगवतः प्रिया; त्रिनयनः अत्र न त्रिनयनः, उमा अनसूया इति स्मृता। कश्यपः कालारिः देवः, देवमाता महेश्वरी; वसिष्ठः मन्युः शत्रुः, देवी अरुन्धती। शङ्करः सर्वपुंसः, सर्वस्त्रियः महेश्वरी; सर्वपुंसः स्त्रियः तयोः रूपम्। भगवानेकः भोक्ता, परमेश्वरी भोक्तव्यवस्तु; सर्वं श्रव्यम् उमारूपम्, श्रोता त्रिशूलधारी। सर्वं पृच्छ्यम् शङ्करप्रिया धारयति, पृच्छकः विश्वात्मा शशाङ्कशेखरः। सर्वं द्रष्टव्यं वक्तुः प्रिया धारयति, द्रष्टा विश्वेश्वरः शशाङ्कशेखरः। रसस्वरूपा महादेवी, शिवः रसिता; स्नेहस्वरूपा गिरिजा, स्नेहभक्ता गिरिशः। चिन्त्यभावः सदा महेश्वरी धारयति, चिन्तकः विश्वात्मा महेश्वरः। ज्ञेयभावं भवप्रिया धारयति, ज्ञाता देवः शशाङ्कशेखरः। प्राणः पिनाकी सर्वभूताधिपः, प्राणभावः अंबिका सर्वेभ्यः जलरूपा। त्रिपुरान्तकप्रिया क्षेत्रभावं धारयति, मृत्युघ्नः क्षेत्रज्ञभावं धारयति। दिवः त्रिशूलधारी देवः, निशा त्रिशूलधारिणः प्रिया; आकाशः शङ्करः, पृथिवी शङ्करस्य प्रिया। समुद्रः भगवान्, तीरः हिमवान्दुहिता; वृक्षः वृषध्वजदेवः, लता विश्वेश्वरस्य प्रिया। नगराधिपः सर्वपुंस्रूपधारी, देवप्रियाः सर्वस्त्रीरूपधारिणी। सर्ववाक्यजालं सर्वप्रियाधारिणी, सर्वार्थस्वरूपं शशाङ्कशेखरः धारयति। यत्र यत्र वस्तु, यत्र यत्र शक्तिः, सा देवी विश्वेश्वरी, स भगवान् महेश्वरः। यदुत्तमं, यत्पवित्रं, यद्दार्मिकं, यदशुभं, पुण्याः तद् तयोः प्रसारम् इति वदन्ति। दीपज्योतिर्गृहं यथा प्रकाशयति, एवं तयोः तेजः विश्वं व्याप्य प्रकाशयति। परमप्रकाशवाक्येन, तृणादि शिवरूपपर्यन्तं, तयोः समीप्यक्रमेण विश्वस्य अद्भुतप्रसारः प्रकाशितः। तौ सर्वरूपधारिणौ, सर्वमङ्गलदायकौ, सदा पूज्यौ, नमस्कर्यौ, ध्येयौ च। हे कृष्ण, यथाबुद्धिं तव अद्य परमेश्वरयोः तत्त्वं मया उक्तम्, न तु सर्वथा। परमेश्वरयोः तत्त्वं कथं वक्तव्यम्? सर्वमहात्मनाम् अपि मनः अतीतम्। येषां मनः सर्वथा भगवति समर्पितम्, तेषां तत्त्वं आन्तरम्; अन्येषां बुद्धौ न तिष्ठति, यथारूपम् एव। पूर्वोक्तं प्रकाशमयं ऐश्वर्यं स्थूलम् इति, गोप्यं ऐश्वर्यं अन्यं, परमं, अमूर्तं, गूढं तत्त्वज्ञैः ज्ञायते। यत्र शब्दः, मनः, इन्द्रियाणि च निवर्तन्ते, तत्र परमं अमूर्तं भगवतः ऐश्वर्यं। तदेव अत्र परमं स्थानम्, तदेव परमं लक्ष्यं, तदेव परमं सीम्नः—परमेश्वरस्य ऐश्वर्यं।