शिवपुराणम्

शृणुत प्रियाः, यद् अधिकं वक्तव्यं किम्? यत् विश्वं कथ्यते, तत् सर्वं शक्त्या एव व्याप्यते, यथा आत्मा शरीरं व्याप्नोति। तस्मात् यदस्ति यच्च नास्ति, यच्च चलं स्थिरं च, तत् सर्वं शक्तिमयं; सा परा शक्ति या कला इति कथ्यते, सा परमात्मनः एव। एषा हि परा शक्ति, ईश्वरस्य इच्छानुसारं, नूनं सर्वं स्थावरजङ्गमं विश्वं सृजति। ज्ञानक्रियाचेतनाशक्तित्रयसमन्वितः स भगवान् शक्तिसंपन्नः सदा, विश्वं व्याप्य तिष्ठति धारयति च। यस्यान्तःशक्तिरेषा महेश्वरस्य, सा नित्यं सर्वकार्यफलप्रवर्तिका, तस्य स्वरूपं—"एवं भूयात्, एवं मा भूयात्"—इति। ज्ञानशक्तिः एव निश्चित्य निर्णयं करोति—कार्यं, करणं, कारणं, प्रयोजनं च—बुद्धिरूपेण। क्रियाशक्तिः अपि स्वेच्छया सर्वं कार्यजालं क्षणेनैव सृजति, संकल्परूपेण। यथा शक्तिमूलस्य त्रयाणां शक्तीनां समुत्पत्तिः स्वभावः, तथा पराशक्त्याः प्रेरणया सर्वलोकाः उत्पाद्यन्ते। एवं शक्तिसंयोगेन शिवः शक्तिमान् इति कथ्यते; अयं च जगत् शक्त्याः च शक्तिमतः च उत्पन्नम्, तस्मात् शक्तशैवमिदं जगत्। यथा पुत्रः न जन्यते पितरौ विना, तथा भवभवानीविना न चलं न स्थिरं विश्वमस्ति; जगत् पुंसाम् स्त्रीणां च योगात् जायते, उभयस्वरूपमेव। पुंसाम् स्त्रीणां च प्रादुर्भावः उभाभ्याम् एव स्थापितः; परमात्मा शिवः इति कथ्यते, सा च शिवा इति प्रसिद्धा। शिवः सदाशिवः, सा मनोन्मनी; शिवः महेश्वरः, सा माया इति कथ्यते। पुरुषः परमेश्वरः, प्रकृतिः परा देवी; रुद्रः महेश्वरः, रुद्राणी तस्य प्रिया। विष्णुः जगन्नाथः, लक्ष्मी तस्य प्रिया; ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, शिवः एव ब्रह्मा, ब्रह्माणी तस्य प्रिया। सूर्यः शुभः शम्भुः, तस्य प्रभा शुभा शिवा; महेन्द्रः कन्दर्पशत्रुः, शची हिमगिरिसुता। अग्निर्देवेशः, स्वाहा शर्वार्धाङ्गिनी; यमः त्रिनेत्रः, तस्य प्रिया गिरिसुता। निर्ऋतिः प्रभुः, नैरृतिः गिरिसुता; वरुणः शुभरुद्रः, वारुणी पर्वतात्मजा। वायुः शशाङ्कशेखरः शिवः, शिवा मनोज्ञा; यक्षः यज्ञशिरच्छेत्ता, ऋद्धिः गिरिराजकन्या। चन्द्रः शशाङ्कधारी, रोहिणी रुद्रप्रिया; ईशानः परमेश्वरः, तस्य प्रिया परा देवी। अनन्तः कुङ्कुमकेयूरभूषितः, अनन्तप्रिया अनन्ता; कालाग्निरुद्रः कालशत्रुः, काली कालान्तकप्रिया। पुरुषः मनुः शम्भुः, शतरूपा शिवप्रियाः; दक्षः महादेवः, प्रसूतिः परा देवी। रुचिः भवः, भवानी आक्रुतिः इति मुनिभिः; भ्रुगुः भगनेत्रनाशकः, ख्यातिः त्रिनेत्रप्रियाः। मारीचिः शुभरुद्रः, सम्भूतिः शर्वप्रिया; गङ्गाधरः अङ्गिराः, स्मृतिः उमा इति प्रसिद्धा। पुलस्त्यः शशाङ्कमौलिः, प्रीति पिनाकप्रियाः; पुलहः त्रिपुरान्तकः, तस्य प्रिया शिवप्रियाः। यज्ञनाशकः यज्ञः, श्रद्धा प्रभोः प्रिया; त्रिनेत्रः अत्र न त्रिनेत्रः, उमा अनसूया इति मुनिभिः स्मृता। कश्यपः कालान्तकः देवः, देवमाता महेश्वरी; वसिष्ठः मन्मथारिः, देवी अरुन्धती। शङ्करः सर्वपुरुषाः, सर्वाः स्त्रियः महेश्वर्यः; सर्वे पुरुषास्त्रियश्च तयोः एव रूपम्। ईश्वरः भोक्ता, परा देवी भोक्तव्यं; यद् श्रवणीयं तत् उमारूपं, श्रोतारः त्रिशूलधरः। यत् पृच्छणीयं तत् शङ्करप्रियायाः, पृच्छकः विश्वात्मा शशाङ्कमौलिः। यद् द्रष्टव्यं तत् वक्तुः प्रियतमा धारयति, द्रष्टा जगन्नाथः शशाङ्कमौलिः। रसनासारः महादेवी, रसिता शिवः; स्नेहसारः गिरिजा, स्नेहाशिता गिरिशः। चिन्त्यभावः सदा महेश्वरीधारिता, चिन्तिता विश्वात्मा महेश्वरः। ज्ञेयभावः भवप्रियायाः, ज्ञाता देवः शशिशेखरः। प्राणः पिनाकी, प्राणभावः अम्बिका आप्यरूपा सर्वेषां; क्षेत्रभावः त्रिपुरान्तकप्रियायाः, क्षेत्रज्ञभावः मृत्युञ्जयस्य। दिनं त्रिशूलपाणिः, रात्रिः त्रिशूलधारिणः प्रिया; व्योम शङ्करः, पृथ्वी शङ्करप्रियाः। सागरः प्रभुः, तीरं गिरिराजकन्या; वृक्षः वृषध्वजः, लता जगन्नाथप्रियाः। पुरारात् सर्वाणि पुंलिङ्गरूपाणि धारयति, देवप्रिया सर्वाणि स्त्रीलिङ्गरूपाणि। सर्वं शब्दजालं सर्वप्रियायाः, सर्वार्थभावः शशिशेखरस्य। यस्य यत्र यद्रूपं शक्तिः कथ्यते, सा देवी जगद्धात्री, स एव प्रभुः महेश्वरः। एवं शक्त्यात्मना सर्वं विश्वं व्याप्य स्थितम्, शिवशक्त्योः ऐक्यं सर्वत्र प्रतिपाद्यते।