शिवपुराणम्

शिवस्य इच्छया परमा शक्तिः शिवतत्त्वेन एकत्वं प्राप्तवती, सृष्ट्यादौ तिलात तैलमिव प्रकटयितुं प्रवृत्ता। तदा तस्याः प्रवृत्त्या, तदधिष्ठितायाः क्रियाशक्तेः संप्रेरणेन, आदौ नादः उत्पन्नः। नादात् बिन्दुः अभवत्, बिन्दोः सदाशिवः देवः, तस्मात् महेश्वरः, महेश्वरात् शुद्धविद्या जाताः। सा वाचः शक्तिः या वागीशा इति प्रसिद्धा, त्रिशूलधारिणः परमा शक्ति, मातृषु वर्णरूपेण विस्तारं प्रपद्यते। अनन्तसंयोगेन मायया कालः, नियतिः, काल, विद्या च उत्पादिताः; ततोऽविध्या, तस्मात् पाशः, जीवश्च। पुनः मायात् अव्यक्तं त्रिगुणात्मकं समुत्पन्नम्; तस्मात् त्रिगुणात् पृथक् सत्त्व-रजः-तमांसि अभवन्। एतेन त्रिभिः गुणैः समस्तं विश्वं व्याप्यते; तेषां चाञ्चल्येन गुणाधिपतिरूपाणि त्रयाणि अभवन्। तस्मात् महत्तत्त्वादीनि तत्त्वानि क्रमशः अभवन्; तेषां च महेश्वराज्ञया अनन्तैः ज्ञानेश्वरैः अधिष्ठितानि अनन्तानि ब्रह्माण्डानि उत्पन्नानि। शक्तेः विभागाः देहभेदेन विविधानि स्थूलसूक्ष्मरूपेण विज्ञेयाः। रुद्रस्य तु उग्रशक्तिः रौद्री, विष्णोः वैष्णवी, ब्रह्मणः ब्राह्मणी, इन्द्रस्य ऐन्द्र्याख्या। किं बहुना? यत् विश्वं इति कथ्यते, सा एव शक्त्या व्याप्यते, यथा आत्मा शरीरं व्याप्नोति। अतः यत् किञ्चित् चराचरं अस्ति, तत् शक्तिमयं; या परमा शक्ति "कला" इति कथ्यते, सा परात्मनः इति घोषितम्। एवं सा परमा शक्ति, ईश्वरस्य इच्छानुसारं, विश्वे स्थावरजङ्गमं सर्वं सृजति। तिसृभिः शक्तिभिः—ज्ञान, क्रिया, इच्छा—युक्तः प्रभुः शक्तिसंपन्नः विश्वं व्याप्य तिष्ठति। महेश्वरस्य इच्छाशक्तिरेषा नित्यं सर्वकार्यनियामिका—"इदं भवतु, इदं न भवतु" इति स्वभावा। ज्ञानशक्तिः तु कार्यं, करणं, कारणं, प्रयोजनं च निश्चित्य बुद्धिरूपेण व्यवहरति। क्रियाशक्तिः अपि स्वेच्छया संकल्परूपेण क्षणमात्रेण सकलकार्यजगत् उत्पादयति। यथा एषां त्रयाणां शक्तीनां उद्भवः शक्तिस्वरूपे स्वाभाविकः, तथा परया शक्त्या प्रेरितानि सर्वाणि लोकानि उत्पाद्यन्ते। एवं शक्तिसंयोगेन शिवः शक्तिमान् इति कथ्यते; शक्त्या च शक्तिमतः संयोगात् इदं जगत् शक्तशैवमिति। यथा पितरं विना जननीं च विना पुत्रः न जायते, तथा भव-भवान्योः विना चराचरं विश्वं न विद्यते; जगत् पुमान् स्त्री च, उभयस्वरूपम्। पुमान् स्त्री च प्रकट्यते, परात्मा शिवः, सा च शिवा इति प्रसिद्धा। शिवः सदाशिवः, सा मनोन्मनी; शिवः महेश्वरः, सा माया; पुरुषः परमेश्वरः, प्रकृतिः परा देवी; रुद्रः महेश्वरः, रुद्राणी तस्य प्रिया। विष्णुः जगन्नाथः, लक्ष्मी तस्य प्रिया; ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, शिवः ब्रह्मा, ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया। सूर्यः श्रीशम्भुः, तस्य प्रभा शिवा; महेन्द्रः कामारिः, शची पर्वतराजकन्या। अग्निः महादेवः, स्वाहा शर्वस्य अर्धाङ्गिनी; यमः त्रिनेत्रः, तस्य प्रिया पार्वती। निरृति भगवाञ्, नैरृति पर्वतराजतनया; वरुणः रुद्रः, वारुणी पर्वतदुहिता। वायुः चन्द्रमौलिधारी शिवः, शिवः रमणीयः; यक्षः यज्ञशिरच्छेत्ता, ऋद्धिः पर्वतराजकन्या। चन्द्रः चन्द्रमौलिः, रोहिणी रुद्रप्रियासु; ईशानः परमेश्वरः, तस्य प्रिया परा देवी। अनन्तः कुण्डलिनः, अनन्तप्रिया अनन्ता; कालाग्निरुद्रः कालारिः, काली कालान्तकप्रियासु। पुरुषः मनुः शम्भुः, शतरूपा शिवस्य प्रिया; दक्षः महादेवः, प्रसूति परा देवी। रुचिः भवः, भवानी आक्रुतिरिति मुनिभिः; भृगुः भगचक्षुःशोषिता देवः, ख्यातिः त्रिनेत्रप्रियासु। मरीचिः रुद्रः, सम्भूतिः शर्वस्य प्रिया; गङ्गाधरः अङ्गिराः, स्मृतिः उमा इति। पुलस्त्यः चन्द्रशेखरः, प्रीति पिनाकिनः प्रिया; पुलहः त्रिपुरान्तकः, तस्य प्रिया शिवप्रियासु। यज्ञघ्नः एव यज्ञः, श्रद्धा भगवत्प्रिया; त्रिनेत्रः अत्र न त्रिनेत्रः, उमा अनसूया इति मुनिभिः स्मृता। कश्यपः कालान्तकः देवः, देवमाता महेश्वरी; वसिष्ठः मनमथारिः, देवी अरुन्धती। शङ्करः सर्वे पुरुषाः, सर्वाः स्त्रियः महेश्वरी; सर्वे पुरुषास्त्रियः तयोः एव रूपाणि। ईश्वरः भोक्ता, परा देवी भोक्तव्या; यत् श्रोतव्यं तत् उमारूपम्, श्रोता त्रिशूलधरः। यत् पृच्छ्यं तत् शङ्करप्रियायाः, पृच्छकः विश्वात्मा चन्द्रमौलिः। यत् द्रष्टव्यं तत् वाचकप्रियायाः, द्रष्टा जगन्नाथः चन्द्रशेखरः। एवं शिवशक्त्योः अद्वितीयसंयोगात् सर्वं विश्वं प्रवर्तते, सर्वं च शक्तिमयं शैवं च इति वेदविदः प्राहुः।