शिवपुराणम्

शिवः शिवा च विश्वस्य नियन्तारौ, न तु विश्वं तयोः नियन्तारम्। यतः एतत् भोक्तव्यम्, तस्मात् शिवः शिवा च जगतः स्वामिनौ स्याताम्। यथा शिवः तथा देवी, यथा देवी तथा शिवः—न तयोः किञ्चिद् भेदं विज्ञेयम्, यथा चन्द्रस्य प्रकाशस्य च। प्रकाशं विना चन्द्रः न शोभते, तथैव शक्तिं विना शिवः न प्रकाशते। तथा एव सूर्यः तेजोविना न विद्यते, तेजश्च सूर्ये सर्वथा आश्रितम्। एवं शक्तेः शक्तिमतः च परस्पराश्रयित्वं; शिवं विना न शक्तिः, शक्तिं विना न शिवः। एषा एव शक्ति शिवेन, भक्तौ मोक्षे च, सदा देहिनां स्थितः; सा एव परा शक्ति, चैतन्यरूपा, शिवाश्रिता। या सर्वेश्वरस्य शक्ति इति कथ्यते, सा नाना-गुण-समन्विता, परात्मना शिवेन समाना च। सा एव परा चैतन्यात्मिका शक्ति, सृष्टिस्वरूपा; विश्वं नानाविधं विभज्य, शिवस्य इच्छया व्यवस्थापयति। सा मूलप्रकृतिः माया त्रिविधा स्मृता—त्रिगुणयुक्ता; तया शिवोऽपि आवृतः, तया चिदं विश्वं व्याप्यते। शक्तयः खलु एकेन द्वाभ्यां, शतान्यपि सहस्रशः च भिद्यन्ते, व्यवहारतः नानाविधं विभज्यन्ते। शिवस्य इच्छया परा शक्ति शिवतत्त्वेनैक्यं प्राप्त्वा, सृष्ट्यादौ प्रादुर्भवति, यथा तैलेन तिलात्। तदा तस्याः क्रियाशक्तेः प्रवृत्त्या, शक्तेः स्पन्दनात्, आदौ नाद उत्पन्नः। नादात् बिन्दुः, बिन्दोः सदाशिवः, ततः महेश्वरः, महेश्वरात् विशुद्धं ज्ञानं जातम्। सा वागीशा शक्ति त्रिशूलधारिणः परा शक्ति, मातृषु वर्णरूपेण विस्तारयति। अनन्तसंयोगेन मया कालः, दैवम्, नियमः, विद्या, ततो नियमान्निबन्धनं, पुरुषश्च उत्पन्नः। पुनः मायया अव्यक्तं त्रिगुणात्मकं जातम्; तस्मात् त्रिगुणात् पृथग्भूतानि गुणत्रयं निष्पन्नम्। सत्त्वं रजस्तमः—एतैः सर्वं विश्वं व्याप्यते; तेषां विक्षेपेण गुणेश्वराख्या त्रिरूपाणि जाता। तस्मात् महदादि तत्त्वानि यथाक्रमं समुत्थितानि; तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि, शिवाज्ञया संस्थितानि, अनन्तैः ज्ञानेश्वरैः अधिष्ठितानि। शक्तेः विभागाः शरीरभेदेन निरूप्यन्ते; स्थूलसूक्ष्मभेदेन नानारूपत्वेन विज्ञेयाः। रुद्रस्य तीव्रा शक्ति रौद्री, विष्णोः वैष्णवी, ब्रह्मणः ब्राह्मी, इन्द्रस्य ऐन्द्र्याख्या कथ्यते। किमधिकं वक्तव्यम्? यत् विश्वमिति कथ्यते, सा एव शक्ति तत्र व्याप्यते, यथा देहे अन्तः आत्मा व्याप्यते। अतः सर्वं यदस्ति चराचरं, शक्तिमयमेव; या परा शक्ति कला, सा परात्मनः प्रोक्ता। एवं परा शक्ति ईश्वरस्य इच्छानुसारं, निश्चयं चराचरं विश्वं सृजति। ज्ञान-क्रिया-इच्छाशक्तिभिः त्रिभिः सदा शक्तिसंपन्नः ईश्वरः विश्वं व्याप्य धारयति। महेश्वरस्य इच्छाशक्ति नित्यं सर्वकार्यनियामिनी, 'एवं स्यात्, एवं मा भूयात्' इति स्वरूपा। ज्ञानशक्तिः कर्तव्यं, करणं, कारणं, प्रयोजनं च बुद्धिरूपेण निश्चित्यति। यथा क्रियाशक्तिः स्वेच्छया, सङ्कल्परूपेण, क्षणेन सर्वकार्यजगत् उत्पादयति। यथा त्रयाणां शक्तीनां उत्पत्तिः शक्तिमूलस्य धर्मः, तथा परया शक्त्या प्रेरितानि सर्वाणि जगन्ति उत्पाद्यन्ते। एवं शक्तिसंयोगेन शिवः शक्तिमान् इति कथ्यते; यच्चेदं विश्वं शक्तिशिवयोः समुत्पन्नं, तच्च शक्तं च शैवं च। यथा पितरौ विना पुत्रोत्पत्तिः न भवति, तथा भवभवनीविना चराचरं जगत् न विद्यते; लोकोऽपि पुरुषस्त्रीरूपात् उत्पद्यते, उभयस्वरूपमेव च। पुरुषस्त्रीरूपस्य प्रादुर्भावः उभाभ्यां स्थापितः; परमात्मा शिवः इति कथ्यते, सा च शिवा इति प्रसिद्धा। शिवः सदाशिवः, सा मनोन्मनी; शिवः महेश्वरः, सा माया; पुरुषः परमेश्वरः, प्रकृतिः परा देवी; रुद्रः महेश्वरः, रुद्राणी प्रिया। विष्णुः जगन्नाथः, लक्ष्मी जगन्नाथप्रियः; ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, शिवः ब्रह्मा, ब्राह्मी ब्रह्मप्रियः। सूर्यः श्रीशम्भुः, तस्य तेजः श्रीशिवः; महेन्द्रः कन्दर्पारिः, शची पार्वतीसुता। अग्निः महादेवः, स्वाहा शर्वार्धदेहा; यमः त्रिनेत्रः, तस्य प्रिया हिमालयतनया। निरृतिः श्रीभगवान्, नैरृतिः पर्वतराजदुहिता; वरुणः श्रीरुद्रः, वारुणी पर्वतराजदुहिता। वायुः चन्द्रार्धशेखरः शिवः, शिवः मनोहरः; यक्षः यज्ञशिरच्छेत्ता, ऋद्धिः पर्वतराजदुहिता। चन्द्रः चन्द्रार्धधारी, रोहिणी रुद्रप्रियः; ईशानः परमेश्वरः, तस्य प्रिया परमेश्वरी। अनन्तः अनन्तकङ्कणभूषितः, अनन्तप्रियाऽनन्ता; कालाग्निरुद्रः कालारिः, काली कालान्तकप्रियाऽपि। एवं शिवशक्त्योः अद्वयभावेन सर्वं विश्वं प्रवर्तते, सर्वं शक्तिमयं, सर्वं शिवमयमेव।