शिवपुराणम्

यथा इह पितरः पुत्र-पौत्रेषु स्नेहेन तुष्टाः भवन्ति, तथा सर्वेषां विश्वेषां स्नेहेन शङ्करः अपि तुष्टः भवति। यदि किञ्चिद् जीवात्मनि हानि क्रियते, तदा निःसन्देहं अष्टमूर्तेः एव हानि क्रियते। अतः सर्वभावेन रुद्रं परमकारणं शिवं, यः अष्टमूर्तिरूपेण विश्वं व्याप्य स्थितः, सम्पूज्यताम्। हे प्रभो, श्रूयते यत् परमेण तेजसा युक्तः परमेशः शर्वः सर्वं विश्वं व्याप्नोति। अधुना अहं तत्त्वतः जानितुम् इच्छामि यथा एषं विश्वं पुरुष-स्त्रीरूपं तयोः अधिपत्येन व्यवह्रियते। तव कथयिष्यामि संक्षेपेण शिवस्य शिवायाः च महिमानं स्वरूपं च; पूर्णतया तस्य वर्णनं मम अपि न शक्यं। शक्तिः सा एव महादेवी, महादेवः शक्तिमान्; यत् किञ्चिद् चराचरं तस्याः महिम्नः अंशः एव। किञ्चित् जडं, किञ्चित् चेतनं; शुद्धं अशुद्धं, उच्छ्रितं नीचं च अस्ति। यद् चेतनवृत्तौ जडवृत्त्या सह संप्रवर्तते, तत् अशुद्धं; यत् तद् अतः परं, तद् परमं मंगलं। अधः च उच्चः चेतन-जडरूपः; एषा शिव-शिवायाः स्वाभाविकीश्वरता। विश्वं शिव-शिवायाः अधीनं, न तौ विश्वस्य; अधीनत्वात् शिव-शिवायौ विश्वेश्वरौ। यथा शिवः, तथा देवी; यथा देवी, तथा शिवः; तयोः मध्ये भेदः न ज्ञेयः, यथा चन्द्रः चन्द्रिकायाः मध्ये। यथा चन्द्रः चन्द्रिकां विना न प्रकाशते, तथा शिवः शक्तिं विना न प्रकाशते। निःसन्देहं, सूर्यः तेजोविना न अस्ति, तेजः अपि सूर्ये पूर्णतः निर्भरम्। एवं शक्तिः शक्तिमतः अस्तित्वं परस्परं निर्भरम्; शिवं विना शक्तिः न, शक्तिं विना शिवः न। एतया शक्त्या शिवः सदा भक्तौ मोक्षे च जीवेषु स्थितः; सा एव परा, चेतनरूपा, शिवे अधिष्ठिता। या सर्वेश्वरस्य शक्तिः इति कथ्यते, सा गुणैः विभूषिता, तु शिवस्य परमात्मनः स्वरूपं सा। सा एव परा चेतनशक्तिः, सृष्टिस्वभावा; विश्वं बहुधा विभज्य, शिवस्य इच्छानुसारं व्यवस्थितवती। या मूलप्रकृतिः मायारूपा, सा त्रैगुण्ययुक्ता स्मृता; तया शिवः अपि आच्छादितः, तया सर्वं विश्वं व्याप्यते। शक्तयः एकया, द्वया, शतसहस्रशः अपि विविधा; ताः व्यवहारतः बहुधा विभागः। शिवस्य इच्छया, परा शक्तिः शिवतत्त्वेन एकत्वं प्राप्त्वा, सृष्ट्यादौ प्रकटते, यथा तिलात् तैलम्। ततः क्रियाशक्त्या, शक्तिमतः उत्पन्नया, तस्याः प्रेरणया, आदौ नादः उत्पन्नः। नादात् बिन्दुः, बिन्दोः सदाशिवः, सदाशिवात् महेश्वरः, महेश्वरात् शुद्धविद्या। सा वाणीशक्तिः, त्रिशूलधारिणः अधिष्ठात्री, मातृषु वर्णरूपेण विस्तारिता। अनन्तसंयोगेन मायया कालः, विधिः, नियतिः, विद्या, नियतेः सङ्गः, पुरुषः च उत्पन्नः। मायातः पुनः अव्यक्तं त्रैगुण्ययुक्तं अभवत्; त्रैगुण्याव्यक्तात् गुणाः पृथक् अभवन्। सत्त्व-रजस्-तमः—एतैः विश्वं व्याप्यते; तेषां विक्षेपात् त्रिरूपाः गुणेश्वराः अभवन्। ततः महत्तत्त्वादि तत्त्वानि क्रमशः अभवन्; तेषां तत्त्वानां अनन्तकोट्याण्डानि, शिवाज्ञया, अनन्तविद्येश्वरैः अधिष्ठितानि। शक्तिविभागाः शरीरभेदानुसारः वर्णिताः; स्थूल-सूक्ष्मरूपेण विविक्ताः ज्ञेयाः। रुद्रस्य तीव्रशक्तिः रौद्री, विष्णोः वैष्णवी, ब्रह्मणः ब्रह्माणी, इन्द्रस्य ऐन्द्र्याख्या। किम् विस्तरेण? यत् विश्वं इति उच्यते, तद् शक्त्या एव व्याप्यते, यथा आत्मा शरीरं व्याप्यते। अतः यत् किञ्चिद् चराचरं, तद् शक्तिमयं; परा शक्तिः कला, सा परमात्मनः उच्यते। सा परा शक्तिः, ईश्वरस्य इच्छानुसारं, स्थावरजङ्गमं सर्वं सृजति। ज्ञान-क्रिया-इच्छाशक्तिभिः त्रिभिः, ईश्वरः शक्तिमान्, विश्वं व्याप्य धारयति। महेश्वरस्य इच्छाशक्तिः, नित्यं, सर्वकार्यनियामिका, 'एवं भवतु, एवं न भवतु' स्वरूपा। ज्ञानशक्तिः, वस्तुतः, कार्यं, साधनं, कारणं, प्रयोजनं बुद्धिरूपेण निश्चितवती। क्रियाशक्तिः, स्वेच्छानुसारं, संकल्परूपेण, सर्वं कार्यजगत् क्षणेन उत्पादयति। त्रिशक्त्युत्पत्तिः शक्तिमूलस्य स्वरूपम्; अतः पराशक्त्या प्रेरिताः सर्वलोकाः उत्पाद्यन्ते। शक्तिसंयोगेन शिवः शक्तिमान् इति कथ्यते; विश्वं शक्तिशक्तिमतः उत्पन्नं, शाक्तं च शैवं च। यथा पुत्रः माता-पित्रोः विना न जायते, तथा भव-भवानी-विना चराचरं विश्वं न अस्ति; विश्वं पुरुष-स्त्रीरूपात् उत्पन्नं, तस्य स्वरूपं तयोः एव।