शिवपुराणम्

शिवस्य परमात्मनः या रूपं जलस्वरूपं जगतः सर्वस्य प्राणदायिनीति कीर्त्यते। तस्यैव रुद्रस्य या शुभा रौद्री नाम रूपा, सा विश्वं सर्वतः अन्तर्बहिश्च व्याप्य, ज्योतिर्मयी, अविनाशी, भीषणस्वरूपा च वर्तते। उग्रस्य सृष्टिकर्तुः या रूपं, तद् प्राज्ञैः स्पन्दनहेतुर्भूतं, प्राणवायुवहं, स्वयमेव चलन्तीति कथ्यते। भीमस्य या भीमा नाम रूपा, सा सर्वदेशदायिनी, व्याप्तिस्वरूपा, आकाशस्वरूपा, भूतसमूहविभागिनी च स्मृता। पशुपतेः या रूपं, सा सर्वेश्वर्या विज्ञेया, सर्वक्षेत्रवर्तिनी, भूतबन्धच्छेदिनी च। महेशस्य ईशाना नाम या रूपा, सा सूर्यनाम्नी, समग्रं जगत् प्रकाशयन्ती, दिवि विचरन्ती च। महादेवस्य महादेवाख्या या रूपा, सा चन्द्रस्वरूपा, सोमदायिनी, समग्रं जगत् पुष्णाति। अष्टमं रूपं शिवस्य, परमात्मनः स्वमेव स्वस्वरूपम्, यस्मात् अन्यानि रूपाणि व्याप्य तेनैव जगत् शिवमयं भवति। यथा वृक्षस्य मूलं सिञ्चन्ति शाखाः पुष्यन्ति, तथा शिवपूजनात् जगत्पिण्डः पुष्यति। शिवपूजनं सर्वाभयप्रदानरूपं, सर्वानुग्रहदायकं, सर्वहितकरमिति प्रसिद्धम्। यथा पितरः पुत्रपौत्रेषु स्नेहेन सन्तुष्टाः, तथा शङ्करः सर्वेषां सर्वजनस्नेहेन तुष्ट्यति। यदि कस्यचित् देहिनः हिंसा क्रियते, तर्हि अष्टमूर्तेः एव हिंसा न संशयः। अतो रुद्रं परमकारणं, अष्टमूर्तिस्वरूपेण विश्वरूपिणं, सर्वभावेन पूजयेत्। एवं भगवन्, श्रूयते यत् इदं समग्रं विश्वं परमेशस्य शर्वस्य, अपरिमिततेजसः, रूपैः व्याप्यते। अधुना अहं तत्त्वतः ज्ञातुमिच्छामि भगवतः भगवत्याश्च स्वरूपं—यथा इदं जगत् पुरुषस्त्रीरूपं तयोः नियन्त्र्यते। तस्य शिवस्य शिवायाश्च महिमानं तत्त्वं च संक्षेपेण वक्ष्यामि, विस्तरेण तु ममापि न शक्यते। शक्तिः सा एव परा देवी, महादेवः शक्तिमान्; यत् किञ्चित् चराचरं दृश्यते, तस्य सर्वस्य तयोः महिमायाः अंशमात्रम्। किञ्चित् जडस्वरूपं, किञ्चित् चैतन्यम्; शुद्धं अशुद्धं, उच्चं नीचं च अस्ति। यत् चेतनमण्डले स्थितं जडमण्डलेन युक्तं, तदशुद्धं; यत् तु तदतीतम्, तत् परमं शिवं स्मृतम्। उभयं चाधमं परमं च, चैतन्यजडात्मकं; एषा एव शिवशिवयोः स्वाभाविकीश्वरता। विश्वं शिवशिवयोः वशे, न तौ विश्वस्य वशे; यतोऽयं नियन्तव्यः, अतः शिवशिवौ जगदाधिपती। यथा शिवः तथा देवी, यथा देवी तथा शिवः; तयोः भेदो न ज्ञेयः, यथा चन्द्रस्य प्रकाशस्य च। यथा चन्द्रः स्वप्रकाशं विना न प्रकाशते, तथैव शिवः शक्तिं विना न प्रकाशते। न हि तेजोविना सूर्यः अस्ति, तेजः च सूर्ये पूर्णतया आश्रितम्। एवं शक्तिः शक्तिमतः परस्पराश्रया; शिवं विना शक्तिर्नास्ति, शक्तिं विना शिवोऽपि नास्ति। एषया शक्त्या शिवः सदा भक्तौ मोक्षे च देहिनां सन्निहितः; सा एव परा शक्तिः चेतनस्वरूपा, शिवाश्रया। या सर्वेश्वरशक्तिरिति कथ्यते, सा नानाविधगुणयुक्ता, परात्मस्वरूपायाः शिवस्य तद्रूपा। सा एव परा चेतनशक्तिः सृष्टिस्वरूपा, जगत् बहुधा विभज्य, शिवस्य इच्छया व्यवस्थापयति। या मूलप्रकृतिः माया, सा त्रैगुण्या स्मृता; तया शिवोऽपि आवृतः, तया च विश्वमिदं व्याप्यते। शक्तयः एकद्वित्र्यधिकसहस्ररूपेण विविधानि विभागानि प्राप्नुवन्ति, व्यवहारभेदेन नानाविधाः। शिवस्य इच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वेनैक्यं प्राप्य, सृष्ट्यादौ प्रादुर्भवति, यथा तैलं तिलात्। ततः तया क्रियाशक्त्या, शक्तिमतः प्रेरणया, यदा सा प्रवर्तते, तदा आदौ नादः उत्पन्नः। नादात् बिन्दुः, बिन्दोः सदाशिवः, सदाशिवात् महेश्वरः, महेश्वरात् शुद्धविद्या जाता। सा वागीशाख्या वाक्शक्तिः त्रिशूलधारिणः अधिष्ठात्री, मातृषु वर्णरूपेण व्याप्यते। ततः अनन्तसंयोगेन मया कालः, नियतिः, विद्या, काला, रागः, पुरुषश्च उत्पन्नः। पुनः मायया अव्यक्तं त्रिगुणात्मकं जातम्; तस्मात् त्रैगुण्याव्यक्तात् गुणास्त्रयः पृथक् अभवन्। सत्त्वं रजस्तमः—एभिः समग्रं विश्वं व्याप्यते; तेषां विक्षेपेण गुणेश्वररूपाणि त्रयाणि अभवन्। तस्मात् महदादीनि तत्त्वानि सम्यक् क्रमशः अभवन्; तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि शिवाज्ञया, अनन्तज्ञेश्वरैः अधिष्ठितानि। शक्तिविभागा शरीरभेदेन विविधानि, स्थूलसूक्ष्मभेदेन ज्ञेयाः। रुद्रस्य या उग्रशक्तिः सा रौद्री, विष्णोः वैष्णवी, ब्रह्मणः ब्राह्मी, इन्द्रस्य ऐन्द्र्याख्या इति श्रूयते। एवं शिवस्य अष्टमूर्त्यात्मना जगत्स्वरूपस्य, शक्तिशिवयोः अभिन्नभावस्य, शक्तेः सृष्ट्याद्युपकारस्य, मायातत्त्वस्य, गुणत्रयस्य, तत्त्वोत्पत्तेः, शक्तिविभागस्य च महिमानं शास्त्रं सम्यक् प्रतिपादयति।