शिवपुराणम्

श्रूयते यथा—विद्वांसः ईशानस्य रूपं, सर्वाधिपत्यं लभमानं, श्रोत्रे, वाचि, शब्दे, आकाशे च अधिष्ठानं कुर्वन्ति। तद्वत् पुराणार्थविदः पुरुषरूपं, सर्वरूपेषु श्रेष्ठं, त्वचि, हस्ते, स्पर्शे, वायौ च अधिष्ठातृ रूपं जानन्ति। तथा अघोररूपं, नेत्रे, पदे, रूपे, अग्नौ च अधिष्ठानं विद्वांसः कथयन्ति। वामदेवरूपं, सुखासक्तं, जिह्वायां, रसे, आप्सु च अधिष्ठानं विज्ञायन्ते। सद्योजातरूपं, सर्वाधिपत्यं, नासिकायां, जननेन्द्रिये, गन्धे, भूमौ च अधिष्ठानं वक्तुम् इच्छन्ति। एवं पञ्च देवस्य रूपाणि, उत्तमं श्रेयः इच्छद्भिः सदा श्रद्धया पूजनीयानि, सर्वमङ्गलस्य कारणानि एकानि च। तस्य देवस्य, देवदेवस्य, अष्ट रूपाणि विश्वं व्याप्य स्थितानि, यथा सूत्रे मणिगणाः संगृहीताः। ईशानः महादेवः, अष्ट विख्यातानि रूपाणि, शास्त्रेषु घोषितानि। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, क्षेत्रज्ञः, सूर्यः, चन्द्रः—एतानि अष्ट रूपाणि शर्वादिभिः महेशेन अधिष्ठितानि। शर्विरूपं, शिवनामकम्, चराचरं विश्वं धारयति, जगद्धारकस्य साररूपेण; तद् शास्त्रस्य निश्चितं सिद्धान्तम्। जलस्वरूपं परमात्मरूपं, सर्वजगत्प्राणदायकम् गीतम्। रुद्रस्य शुभरूपं, रौद्रीनामकम्, विश्वं अन्तर्य बाह्यं व्याप्य, ज्योतिरूपं, अव्ययम्, उग्रस्वरूपं धारयति। उग्ररूपं, सृष्टिकर्ता, प्राणवायुवाहकं, स्वयमेव गतिमान् इति विद्वांसः कथयन्ति। भीमरूपं, भीमस्य, सर्वाकाशदायकम्, सर्वव्यापकं, आकाशस्वरूपं, भूतसमूहविभाजकं च। पशुपतिरूपं, सर्वाधिपत्यं, क्षेत्रेषु स्थितम्, जीवबन्धच्छेदकं विज्ञेयम्। महेशस्य ईशानरूपं, सूर्यनामा, सर्वं जगद् प्रकाशयति, दिवि विचरति। महादेवरूपं, महादेवनामकम्, चन्द्ररूपं, अमृतदायकं, जगत्पोषकं। अष्टमं शिवस्य परमात्मरूपं, स्वस्वरूपं; तस्मात् अन्येषु रूपेषु व्याप्य, विश्वं शिवस्वरूपम्। यथा वृक्षस्य मूलं सीच्यते तदा शाखाः पुष्यन्ति, तथा शिवपूजया जगत्सर्वं पुष्यति। शिवपूजा सर्वाभयदायिनी, सर्वानुग्रहदायिनी, सर्वमङ्गलप्रदायिनी इति प्रसिद्धा। यथा पितरः पुत्रपौत्रेषु स्नेहेन तुष्टः, तथा शङ्करः सर्वेषां सार्वत्रिकस्नेहेन तुष्टः। यदि कस्यापि देहिनः अहितं क्रियते, तद् अष्टमूर्तये एव क्रियते; अस्य निःसंशयं। अष्टमूर्तिरूपेण विश्वरूपेण स्थितं शिवं सर्वात्मना पूजेत—रुद्रं, परमकारणम्। हे प्रभो, श्रूयते यत् सर्वं विश्वं परमेश्वरस्य, शर्वस्य, अनन्ततेजसः रूपैः व्याप्यं। अधुना इच्छामि तत्त्वं ज्ञातुं भगवतः भगवत्या च—कथं विश्वं, पुरुषस्त्रीरूपं, ताभ्याम् अधिष्ठितम्। संक्षेपेण शिवस्य शिवायाः ऐश्वर्यं स्वरूपं च वक्ष्यामि; विस्तरेण कथितुं ममापि अशक्यं। शक्ति एव महादेवी, महादेवः शक्तिमान्; चराचरं सर्वं तयोः महिम्नः अंशः। किञ्चित् जडरूपं, किञ्चित् चेतनरूपं; शुद्धं अशुद्धं, उच्चं नीचं, सर्वं अस्ति। यद् चेतनमण्डले युक्तं, अचेतनमण्डले समाहितं, तद् अशुद्धम्; यद् तदतीतं, तद् परमं शुभम्। उभयं—अधमं उत्तमं—चेतनाचेतनात्मकं; एषा शिवशिवायाः स्वाभाविकं ऐश्वर्यम्। विश्वं शिवशिवायाः अधीनम्, तौ न विश्वस्य; यतः इदं अधिष्ठातव्यम्, तस्मात् शिवशिवायौ जगदधिपती। यथा शिवः तथा देवी; यथा देवी तथा शिवः। तयोः भेदः न ज्ञेयः, यथा चन्द्रस्य ज्योतिः। यथा चन्द्रः ज्योतिरहितः न प्रकाशते, तथैव शिवः शक्तिहीनः न प्रकाशते। नूनं सूर्यः तेजोविहीनः न अस्ति; तेजः अपि सूर्ये निर्भरं। एवं, शक्तिः शक्तिमतः अस्तित्वं परस्परं निर्भरम्; शिवः विना शक्तिः न, शक्तिः विना शिवः न। एतया शक्त्या शिवः सदा भक्तौ मोक्षे च देहिनां स्थितः; सा एव परा शक्तिः, चेतनरूपा, शिवे निर्भरिता। सा, यां सर्वेश्वरशक्तिं मन्यन्ते, विविधगुणयुक्ता, शिवस्य परमात्मनः स्वरूपसमाना। सा एव परा, चेतनशक्तिः, सृजनशक्तिस्वरूपा; विश्वं नानाविधं विभज्य, शिवस्य इच्छया व्यवस्थितम्। मूलतत्त्वं मायारूपं, त्रिगुणात्मकं स्मृतम्; तया शिवः अपि आच्छादितः, तया सर्वं जगत् व्याप्यते। शक्तयः एकेन, द्वाभ्याम्, शतसहस्रैः अपि, नानाविधं विभक्ताः, व्यवहारानुसारं विविधाः इति।