शिवपुराणम्

तयोः द्वयोः हस्तयोः बद्धयोः समीपस्थयोः तं जगद्गुरुं देवमेव स्तुवन्तौ स्थितौ। तौ उभौ निराकारस्वरूपाय नमः, निराकारतेजसे नमः, सर्वरूपधारिणे नमः, सर्वात्मने नम इति स्तुत्वा प्रणमतोः। ओंकारलक्षणाय नमः, ओंलिङ्गरूपिणे नमः, सृष्टिस्थितिलयकारिणे नमः, पञ्चवक्त्राय नम इति पुनः स्तुतिः। पञ्चब्रह्मस्वरूपिणे, पञ्चकृत्यकर्मणे, अनन्तगुणशक्तिसम्पन्नाय परात्मने नमः। सर्वरूपविहीनाय, शम्भवे, गुरवे नमः इति स्तुवन्तौ ब्रह्मा विष्णुश्च तं गुरुम् अर्चयित्वा प्रणेमतुः। ततः स भगवान् उवाच—"सर्वे तत्त्वानि यथावत् प्रतिपादितानि, दर्शितानि च। देवीदत्तं मम स्वरूपभूतं ओंकारमन्त्रं जपन्तु। तेन ज्ञानं दृढं भवति, श्रीश्च नित्यं स्थिरा, सर्वं च शाश्वतम्। चतुर्दश्यां अर्द्रायुक्तायां जपेन अक्षय्यं पुण्यं लभ्यते। अर्द्रा सूर्यपथे यदा स्यात्, तदा पुण्यं दशगुणाधिकं भवति। मृगशीर्षान्ते पुनर्वसौ च विशेषतः शुभदायकम्। अर्द्रा पूजायां, होमादौ, द्रव्यदाने च सदा तुल्या; प्रातःकाले लिङ्गदर्शनं विशेषपुण्यदायकम्। चतुर्दशी या निश्युत्तरा स्यात् सा सम्पूज्या, सायंयामा च विशेषतः स्तूयते। लिङ्गं च बिम्बं च तुल्यं पूजायाम्, परं तु लिङ्गं श्रेष्ठम्; तस्मात् मुमुक्षुभिः लिङ्गमेव पूजनीयम्। लिङ्गं ओंकारेण स्थापयेत्, बिम्बं पञ्चाक्षरेण; यथाशक्ति द्रव्यैः स्वयं वा परैर्वा सम्पूज्येते। यः सम्पूज्य ददाति, स मम पदं सुलभं प्राप्नोति।" इति स्वशिष्यौ ब्रह्मविष्णू उपदिश्य तत्रैव अन्तर्धानमकरोत् शिवः। ततः शौनकादयः पप्रच्छुः—"लिङ्गस्य स्थापना कथं, स्थलस्य लक्षणानि किम्, केन, कुत्र, कदा वा पूज्या?" इति। स भगवान् उवाच—"शृणुत। शुभे दिने, पुण्ये स्थले वा नदीतीरे वा, यत्र नित्यपूजा शक्या, तत्र लिङ्गं स्थापयेत्। मृन्मयं, शैलमयं, धातुमयं वा यथारुचि स्थापनीयम्। कल्पवृक्षचिह्नयुक्तं लिङ्गं पूजाफलं ददाति; सर्वमंगलचिह्नयुक्तं तु साक्षात् पूजाफलप्रदं। चललिङ्गे सूक्ष्मरूपं विशेषतः प्रशस्यते, स्थावरे स्थूलरूपं; चिह्नयुक्तं पिठयुक्तं च स्थापयेत्। पिठं च चतुरस्रं, त्रिकोणं, मुसलाकृतिं वा, मध्ये सूक्ष्मं स्यात्; तादृशं पिठं लिङ्गस्य महाफलदायकम्। लिङ्गं मृन्मयं, शैलमयं, धातुमयं वा प्रथमतः निर्मीयते; पिठं तद्वद्भवेत्, विशेषतः स्थावरे। एकमेव लिङ्गं पिठं च स्थापनीयम्, बाणनिर्मिते लिङ्गे अपवादः। द्वादशाङ्गुलपरिमाणं लिङ्गं श्रेष्ठम्; न्यूनं लघुफलदायकम्, अधिके दोषाभावः। प्रथमतः कौशलपूर्वकं देवालयं निर्माणीयम्, तत्र देवगणैः सहितं, सुन्दरं दृढं च गर्भगृहं निर्माय, दिग्द्वारेषु नवरत्नानि स्थापनीयानि—नीलमणि, पद्मराग, प्रवाल, स्फटिक, पन्नग इत्यादीनि। मध्ये महाद्रव्यं वेदविधिना स्थाप्यं। पञ्चस्थलेषु विधिवत् लिङ्गं सम्पूज्य, वह्नौ बहुधा हविरुत्सृज्य, ममापि भागो दातव्यः। गुरुमाचार्यं धनैः, वस्त्रैः, काम्यवस्तुभिः पूजयित्वा, बान्धवानपि सम्पूज्य, इच्छुकान् धनैः तृप्तान् कुर्यात्। स्थावरजङ्गमजीवेषु सर्वेषु यथायोग्यं सुवर्णरत्नैः खनिं पूरयित्वा तृप्तिं कारयेत्। सद्यादिब्रह्मजपः कृत्वा, परममङ्गलमूर्तिं ध्यानयित्वा, ओंकारमन्त्रं घोषयित्वा, तत्र लिङ्गं स्थापयेत्। पिठसंयुक्तं लिङ्गं स्थापयित्वा, दृढलेपनेन बन्धनं कुर्यात्। एवं तत्रैव बिम्बं अपि स्थापनीयम्, परममङ्गलरूपम्; उत्सवार्थं बहिर्नीयमानं, पञ्चाक्षरेण पूजनीयं। बिम्बं गुरुभ्यः प्राप्य वा, साधुभिः पूज्यं वा। एवं लिङ्गबिम्बयोः पूजया शिवपदं लभ्यते। पुनः, स्थावरे चलञ्च इति द्विविधं लिङ्गं; स्थावरं वृक्षादि, चलं कृमिकिटादिरूपम्। स्थावरे सेवा, चले नैवेद्यं। यः सर्वानन्दहेतोः शिवपूजां कुर्यात्, स पिठं मायामयं, लिङ्गं चिद्रूपमिति वेद। यथा शङ्करः उमां गोदोहने स्थितः, तथा लिङ्गं पिठसमाश्रितं सदा तिष्ठति। एवं लिङ्गं स्थाप्य, विधिनैव पूजयेत्, नित्यपूजां स्वशक्त्या कुर्यात्, ध्वजारोपणादिकं यथाविधि। एवं स्थाप्य लिङ्गं साक्षात् शिवपदप्रदं भवति; चललिङ्गे षोडशोपचारैः पूजनीयम्। यथाक्रमं आवाहनासनार्घ्यपाद्यैः पूजयेत्। ततः आचम्य, अभ्यञ्जनपूर्वकं स्नानं, वस्त्रं, गन्धं, पुष्पं, धूपं, दीपं, नैवेद्यं च समर्पयेत्।