शिवपुराणम्

शृणु हे कृष्ण, महेशस्य रूपाणि, शिवस्य परमात्मनः, येन स्वस्वरूपैः सर्वं जगद् चलाचलमिदं व्याप्य स्थितम्। स एव शिवः, अनन्तात्मा, स्वेनैव रूपेण सर्वत्र प्रतिष्ठितः, सर्वमिदं तस्यैव स्मृतम्। ब्रह्मा विष्णुः रुद्रः महेशानः सदाशिवश्च—एतानि तस्यैव रूपाणि, यैः विश्वमिदं व्याप्य स्थितम्। अन्यानि अपि रूपाणि सन्ति, पंच ब्रह्मसंज्ञितानि; एतेषां देहैः सर्वमिदं व्याप्य, किंचिदपि न बहिर्भवति। ईशानः पुरुषः अघोरः वामः सद्यश्च—एते पञ्च देवस्य ब्रह्मरूपाणि प्रसिद्धानि। तेषु, ईशानं नाम रूपं श्रेष्ठतमं परमं च, साक्षात् भोक्तरं क्षेत्रज्ञं अधिष्ठाति। तत्पुरुषाख्यं रूपं, धृतिमन्तं, अव्यक्तं गुणाश्रयं विषयं अधिष्ठाति। पिनाकिनः अघोरं नाम रूपं, धर्माद्यष्टाङ्गयुक्तं बुद्धितत्त्वं अधिष्ठाति। आगमविदः वदन्ति, महादेवस्य वामदेवाख्यं रूपं अहंकारस्य अधिपतित्वेन स्थितम्। शम्भोः सद्योजातं नाम रूपं, अनन्ततेजः, मनसि प्रतिष्ठितम् इति कथ्यते। ईशानरूपं, ईशानानां प्रभुः, श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य च, आकाशस्य च अधिपतित्वेन स्थितम् इति ज्ञायते। पुराणार्थकुशलाः वदन्ति, पुरुषरूपं, रूपाणां प्रभुः, त्वचि हस्ते स्पर्शे च वायौ च अधिष्ठितम्। अघोरं नाम रूपं, चक्षुः पादं रूपं वह्निं च अधिपतित्वेन स्थितम् इति पण्डिताः प्राहुः। वामदेवाख्यं रूपं, स्वामित्वेन, रतौ जिह्वायां रसे अपि च आपः अधिपतित्वेन स्थितम् इति विदुः। सद्योजातं नाम रूपं, स्वामित्वेन, घ्राणे जनने गन्धे पृथिव्यां च अधिपतित्वेन स्थितम् इति वदन्ति। एतानि पञ्च देवस्य रूपाणि, परमशिवार्थिनां नित्यं भक्त्या पूजनीयानि, यतः तानि सर्वमङ्गलकारणानि एक एव। तस्य देवस्य, देवदेवस्य, अष्टभिः रूपैः जगदस्ति; तेषु व्याप्य, विश्वं तस्मिन्नेव स्थितम्, इव मौक्तिकगुच्छाः सूत्रे। ईशानः महेश्वरः, अष्ट प्रसिद्धानि रूपाणि इति कथ्यन्ते। पृथिव्यापः वह्निः वायुः आकाशः क्षेत्रज्ञः सूर्यश्चन्द्रमसौ—एतेषां महेशः अष्टभिः शर्वादिभिः रूपैः अधिपतिः। शर्वीति यत् रूपं, शिवाख्यं च, जगद् यदस्ति चलाचलरूपं, तदधाररूपेण धारयति; एषा शास्त्रस्य निश्चिता सिद्धिः। परमात्मनः यद् आपरूपं, तत् सर्वस्य जगतः प्राणदायकत्वेन गीयते। रुद्रस्य रौद्रीति शुभरूपा, जगद् अन्तर्यथा बहिर्यथा व्याप्य, तेजोमयी, अविनाशी, उग्राकारवती च। उग्राख्यं रूपं, सृष्टिकर्ता, चालकम्, प्राणवहं, स्वयमेव गमनशीलं चेति मनीषिभिः कथ्यते। भीमस्य भीमं नाम रूपं, सर्वमाकाशप्रदं, व्यापकम्, आकाशस्वरूपं, भूतसमूहविभाजकं च। पशुपतेः रूपं, सर्वाधिपतित्वेन, सर्वक्षेत्रवर्तित्वेन, भूतबन्धच्छेदकत्वेन ज्ञेयम्। महेशस्य ईशानं नाम रूपं, सूर्यनामधेयम्, समस्तं जगद् प्रकाशयति, दिवि सञ्चरति च। महादेवस्य महादेवाख्यं रूपं, सोमरूपेण, अमृतदायकः, समस्तं जगद् पोषयति। शिवस्य परमात्मनोऽष्टमं रूपं तस्यैव आत्मरूपम्; स एव अन्येषां रूपाणां व्यापकः, तस्मात् विश्वं शिवमयं भवति। यथा वृक्षस्य मूलं सीच्य शाखाः पुष्यन्ति, तथा शिवपूजनात् जगदङ्गानि पुष्यन्ति। शिवस्य पूजनं सर्वाभयप्रदं, सर्वानुग्रहदं, सर्वहितकरं च प्रसिद्धम्। यथा पित्रा पुत्रपौत्रेषु स्नेहेन तुष्टिः भवति, तथा शङ्करः सर्वेषां स्नेहेन तुष्यति। यदि कस्यापि देहिनः हिंसा क्रियते, तर्हि अष्टमूर्तेः एव हिंसा क्रियते, अत्र न संशयः। तस्मात् अष्टमूर्तिरूपेण विश्वरूपेण स्थितं शिवं, सर्वात्मना, रुद्रं परमकारणं, पूजय। शृणुत, देव, सर्वमिदं विश्वं परमेश्वरस्य, शर्वस्य, अनन्ततेजसः, रूपैः व्याप्य स्थितम् इति श्रूयते। अधुना अहं इच्छामि भगवतः भगवत्याश्च तत्त्वं ज्ञातुम्—यथा इदं जगद् पुरुषस्त्रीरूपेण ताभ्यां नियन्त्र्यते। संक्षेपेण शर्वस्य शिवायाश्च महिमानं तत्त्वं च कथयामि; विस्तरेण तु ममापि कथनं न शक्यम्। शक्तिः सा एव महादेवी, महादेवः शक्तिमान्; सर्वमिदं चलाचलरूपं तयोः केवलं अंशमात्रम्। किञ्चित् जडं, किञ्चित् चेतनं, शुद्धं अशुद्धं, उच्चं नीचं चास्ति। यत् चेतनचक्रे स्थितं, अचेतनचक्रे संयुक्तं, तत् अशुद्धम्; यत् तु तस्यातीतं, तत् परं शिवम्। उभयं—अधमं चोत्तमं च—चेतनाचेतनरूपम्; एषा शिवशिवयोः स्वाभाविकीश्वरता।