शिवपुराणम्

तदा तद्वज्रं यक्षस्य स्वेन संप्रयुक्तं तृणशल्येन सर्वतो विदारितं भूमौ पार्श्वे पतितम्। ततः क्रुद्धाः अन्ये अपि भुवनपालाः सहस्रशः स्वानि आयुधानि तस्मिन्तृणशल्ये प्रक्षिपन्ति स्म। तदा महती ज्वालामयी अग्निः प्रज्वलिता, तीव्रः पवनः प्रववौ, आपां पतिः समुत्स्फुल्लः अभवत्—यथा प्रलयकाले दृश्यते। एवं, हे कृष्ण, सर्वे देवाः तृणशल्यविरोधिनः यक्षस्यैव शक्त्या निष्फलिताः अभवन्। ततः इन्द्रः देवतानां स्वामी कोपेन यक्षं प्रति ‘कः त्वम्?’ इति उवाच। सर्वैः निरीयमाणः स यक्षः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तस्मिन्नन्तरे दिव्याभरणभूषिता हिमालयपुत्री देवी आकाशे प्रादुरभूत्, दीप्तिमती सुहासिनी च। तां दृष्ट्वा देवा: शक्रपुरोगमाः विस्मिताः अभवन्, प्रणम्य तां यक्षं पप्रच्छुः—‘कः अयं अतुल्यः यक्षः?’ स्मितपूर्वं सा देवी प्रत्यवदत्—‘सः वः अविज्ञेयः। तेन एष संसृतिचक्रं चराचरात्मकं प्रवर्त्यते। तेनैव जगत् आदौ सृज्यते, तेनैव पुनः प्रलीयते। नान्यः कश्चित् नियन्ता अस्ति—स एव सर्वं नियच्छति।’ एवमुक्त्वा सा महादेवी तत्रैव अन्तर्धानं गता। सर्वे देवाः विस्मयिताः तां प्रणम्य स्वर्गं प्रतिपेदिरे। शृणु कृष्ण, महेशस्य, शिवस्य, परात्मनः रूपाणि, येन रूपैः इदं सर्वं चराचरं व्याप्य स्थितम्। सः शिवः, अनन्तरूपः आत्मा, स्वैः एव रूपैः सर्वत्र स्थितः; इदं सर्वं तस्यैव स्मृतम्। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, महेशानः, सदाशिवः—एते तस्यैव रूपाणि, यैः इदं विश्वं व्याप्यते। अन्यानि अपि रूपाणि सन्ति, पञ्च ब्रह्माख्यानि; एभिः शरीरेभ्यः सर्वमिदं व्याप्यते, न किञ्चिद् बहिः अस्ति। ईशानः, पुरुषः, अघोरः, वामः, सद्यः—एते पञ्च देवस्य रूपाणि ब्रह्मरूपेण प्रसिद्धानि। तेषु ईशानं रूपं श्रेष्ठतमं, साक्षात् प्रकृत्याः भोक्त्रे क्षेत्रज्ञाय अधिपति:। तत्पुरुषाख्यं रूपं, स्थिरं, अव्यक्तस्य, गुणाश्रितस्य विषयस्य अधिपति:। पिनाकिनः अघोराख्यं पूज्यतमं रूपं बुद्धितत्त्वस्य, धर्माद्यष्टाङ्गयुक्तस्य, अधिपति:। आगमविद्भिरुक्तं वामदेवाख्यं महादेवस्य रूपं अहंकारस्य अधिपति:। शम्भोः सद्योजाताख्यं रूपं, अनन्ततेजः, मनसः अधिपति: इति कीर्त्यते। ईशानस्य रूपं, ईश्वराणां ईश्वरः, श्रोत्रस्य, वाचः, शब्दस्य, आकाशस्य च अधिपति: इति ज्ञायते। पुराणार्थविद्भिः तत्पुरुषरूपं, रूपाणां श्रेष्ठं, त्वचः, हस्तस्य, स्पर्शस्य, वायोः च अधिपति: इति स्मृतम्। अघोररूपं चक्षुषः, पादस्य, रूपस्य, अग्नेः च अधिपति: इति प्राहुः। वामदेवाख्यं रूपं, इन्द्रियाणां स्वामी, रसानां, जिह्वायाः, जलस्य च अधिपति: इति ज्ञायते। सद्योजातारूपं, इन्द्रियेश्वरः, घ्राणस्य, जननाङ्गस्य, गन्धस्य, पृथिव्याः च अधिपति: इति वदन्ति। एते पञ्च देवस्य रूपाणि सदा श्रद्धया उपास्यानि, यः परमं श्रेयः इच्छति तेन; एवेते सर्वमङ्गलहेतवः। तस्य देवस्य, देवदेवस्य, अष्टमूर्तिसंयुक्तं जगत्; तासु व्याप्य, विश्वं तस्मिन्नेव तिष्ठति, यथा मौक्तिकगुच्छः सूत्रे। ईशानः महेश्वरः, अष्टौ प्रसिद्धानि रूपाणि उक्तानि। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, क्षेत्रज्ञः, सूर्यः, चन्द्रः—एतेषु अष्टमूर्तिभिः महेशः अधिपत्यं करोति, शर्वादिभिः। शर्व्याख्यं रूपं, शिवस्य रूपं, चराचरात्मकं विश्वं धारयति, जगद्धारकस्वरूपत्वात्—एषा शास्त्रस्य निश्चिता सिद्धिः। यस्य जलस्वरूपं परमात्मरूपं, सः सर्वस्य जगतः जीवनदः कीर्त्यते। रुद्रस्य रौद्री शुभा मूर्तिः, प्रकाशमयी, अव्यया, भीषणरूपा, विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति। उग्राख्यं सृष्टिकर्तृरूपं, प्राणवाहिनं वायुम् आत्मनैव गच्छन्तं, प्रचोदयन्ति विद्वांसः। भीमस्य भीमारूपं, सर्वाकाशदायकं, सर्वव्यापि, व्योमस्वरूपं, भूतसमूहविभाजकम्। पाशुपत्याख्यं रूपं, सर्वेश्वरत्वेन, सर्वक्षेत्रवर्तिनं, जीवबन्धविच्छेदकं विज्ञेयम्। महेशस्य ईशानरूपं, सूर्यनामा, समग्रं जगद् प्रकाशयति, दिवि विचरति। महादेवस्य महादेवरूपं, सोमस्वरूपं, अमृतदायकं, समग्रं जगत् पुष्णाति। अष्टमं रूपं शिवस्य, परमात्मनः, स्वमेव आत्मा; तस्मात्, यः अन्येषु रूपेषु व्याप्य स्थितः, शिवस्वरूपं विश्वं। यथा वृक्षस्य मूलं सिञ्चन् शाखाः पुष्पन्ति, एवं शिवस्य पूजया विश्वदेहः पुष्यति। शिवपूजा सर्वाभयप्रदा, सर्वानुग्रहदात्री, सर्वहितकारिणी इति प्रसिद्धा।