शिवपुराणम्

शृणु, कृष्ण, अद्भुतां शिवस्य महात्मनः कथां यथाशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। कालाग्नितः शिवपर्यन्तं यावन्ति लोकानि तेषां च अधिपतयः, अनन्ताः ब्रह्माण्डसंघाताः तेषां चावरणानि—यदस्ति, यदतीतं, यदनागतं, सर्वा दिशः, विदिशः, कालविभागाश्च, यच्चात्र दृश्यते शृूयते वा, तत्तत् सर्वं शङ्करस्याज्ञया प्रतिष्ठितम्। तस्यैवाज्ञया पृथिवी स्थिरा, पर्वताः, मेघाः, सागराः, नक्षत्रगणाः, इन्द्रमुख्या देवता, यच्च किञ्चित् चरं स्थावरं चेतनाचेतनं च, सर्वं तिष्ठति। एषा महती मायाश्चर्या शम्भोरकथ्या, यस्य कर्माणि अनन्तानि; एतद्वैदिकमुखात् श्रुतं मम, तन्मे त्वया श्राव्यम्। कदाचित् सुराः सह इन्द्रेण, परस्परं कलहं कृत्वा, दैत्यैः संग्रामे जित्वा, अहं विजयीति, अहमेवेति गर्वं जगृहुः। तदा महेश्वरः स्वयम् अद्भुतरूपेण, लिङ्गरहितः, यक्षरूपेण तत्र प्रादुरासीत्। स तान् देवतान् भूम्यां तृणमेकं गृहित्वा उवाच—"यो युष्माकं एतत्तृणं परिवर्तयितुं शक्नोति, स एव दैत्यविजयी।" यक्षवचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः क्रुद्धः सस्मितं तृणमुत्कर्षितुम् उद्यतवान्। स तत्तृणं न मनसा न हस्तेन स्प्रष्टुं शक्तः; तद्विच्छेदाय वज्रं प्राक्षिपत्। स वज्रः यक्षस्यैव वज्रेण तृणेन च सर्वतः आहतः सन् पार्श्वे पतितः। ततः अन्ये अपि लोकपालाः कोपसमन्विताः सहस्रशस्त्राणि तत्तृणे प्राक्षिपन्। तदा महती ज्वालामालिनी अग्निः प्रववृते, तीव्रः वातः वात्यायमानः, आपत्यधिपः समुद्रः च प्रममज्ज, यथा प्रलयकाले। एवं सर्वे देवाः तत्तृणं प्रति प्रयत्नं कुर्वन्तः यक्षस्य तेजसा निष्फलतां प्राप्ताः। ततः इन्द्रः देवपतिः कोपेन यक्षं पप्रच्छ—"कस्त्वम्?" इत्युक्त्वा, सर्वेषां पश्यतां तस्मात् तत्रैव अन्तर्धानमगात्। तस्मिन्नेव क्षणे दिव्याभरणभूषिता हिमालयकन्या आकाशे प्रादुरासीत्, शोभमानस्मितवदना। तां दृष्ट्वा शक्रमुख्याः सर्वे देवाः विस्मिताः सञ्जाता; प्रणम्य तां पप्रच्छुः—"कोऽयं अद्भुतयक्षः?" स्मितपूर्वं देवी उवाच—"सः युष्मद्गोचरातीतः; तेनैव संसारचक्रं चराचरात्मकं प्रवर्त्यते। स एव जगतः सृष्टिकर्ता, स एव पुनः संहरति; अन्यः नियन्ता नास्ति, तेनैव सर्वं नियन्त्र्यते।" इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैव अन्तर्हिता। सर्वे देवाः विस्मिताः तां प्रणम्य स्वस्वं दिवं जग्मुः। शृणु चेदानीं, कृष्ण, महेशस्य शिवस्य परमात्मनः रूपाणि, येन रूपेणेदं चराचरं जगत् व्याप्यते। स शिवः अपरिमितात्मा स्वैरेव रूपैः सर्वत्र स्थितः; सर्वं तस्यैव स्मृतम्। ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, महेशानः, सदाशिवः—एते तस्य रूपाणि, यैः विश्वं व्याप्यते। अन्यानि अपि रूपाणि सन्ति, पञ्च ब्रह्मरूपाणि; तैः सर्वं व्याप्यते, न किञ्चिद् बहिः स्थितम्। ईशानः, पुरुषः, अघोरः, वामः, सद्यः—एते पञ्च ब्रह्मरूपाणि प्रसिद्धानि। तत्र ईशानरूपं श्रेष्ठं परमं च, भोक्तरि क्षेत्रज्ञे प्रत्यक्षतः अधिष्ठानं करोति। तत्पुरुषरूपं स्थाणुरूपं च अव्यक्ते गुणाश्रये विषये अधिष्ठानं करोति। पिनाकिनः अघोररूपं धर्माद्यष्टाङ्गयुक्ते बुद्धितत्त्वे प्रतिष्ठितम्। महादेवस्य वामदेवरूपं अहंकारे अधिष्ठानं विद्वांसः आगमे ज्ञात्वा वदन्ति। शम्भोः सद्योजातरूपं तेजस्विनं मनसि अधिष्ठानमाहुः। ईशानरूपं देवेश्वरं श्रोत्रे, वाचि, शब्दे, आकाशे च अधिष्ठानं विद्वांसः जानन्ति। पुरुषरूपं रूपाणां श्रेष्ठं त्वचि, हस्ते, स्पर्शे, वायौ च अधिष्ठानमाहुः। अघोररूपं नेत्रे, पादे, रूपे, वह्नौ च अधिष्ठानं विद्वांसः प्रतिपादयन्ति। वामदेवरूपं राजानं रसे, जिह्वायां, आप्सु च अधिष्ठानमाहुः। सद्योजातरूपं राजानं घ्राणे, जननेन्द्रिये, गन्धे, पृथिव्याम् अधिष्ठानमाहुः। एतानि पञ्च देवस्य रूपाणि सदा श्रद्धया पूजनीयानि श्रेयःकामिभिः, तानि हि सर्वमङ्गलकारणानि। तस्य देवदेवस्य अष्टमूर्तिरूपं जगत्; तेषु व्याप्य विश्वं तत्रैव स्थितम् इव मणिगुच्छाः सूत्रे। ईशानः महादेवः, अष्टमूर्तयः च प्रसिद्धाः; पृथिव्यापः वह्निवाय्वाकाशाः क्षेत्रज्ञः सूर्यचन्द्रमसौ—एतेषु महेश्वरः शर्वादिरूपेण अधिष्ठानं करोति। शर्व्याख्यं रूपं, यदपि शिवः, चराचरात्मकं विश्वं धारयति, स एव जगद्धारकः इति शास्त्रस्य निश्चितः सिद्धान्तः।