शिवपुराणम्

शिवस्याज्ञया स दुष्टान् निगृह्णाति; तस्यैवाज्ञया शेषः पृथिवीं स्वशिरसि धारयति। यद् हरिणः कृष्णं तीक्ष्णं मृत्युकरं रूपं कथ्यते, तत् सर्वमपि भगवतः आदेशेनैव सृज्यते। विष्णुः स्वैः स्वैः रूपैः रक्षति, अन्ते च संहरति; स कालेश्वरस्याज्ञया जगत् पालयति। सः सृजति, कम्पते, त्रिभिः शरीरेषु सर्वलोकान् अन्ते च संहरति; हरिः तस्यैवाज्ञया प्रवर्तते। विश्वात्मा सृजति, त्रिधा भूत्वा रक्षति; कालः सर्वं सम्पादयति, काल एव सर्वभूतानि नाशयति। कालः कालेश्वरस्याज्ञया जगत् पालयति; त्रिभागेन लोकं धारयति, वर्षादिकं च प्रेषयति। दिवि आदित्यः देवादिदेवस्याज्ञया वर्षं वृष्ट्वा, ओषधीः पोषयति, सर्वभूतानि चानन्दयति। चन्द्रशेखरस्याज्ञया देवाः चन्द्रमपि पिबन्ति; आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ, मरुतश्च। दिव्याः, ऋषयः, सिद्धाः, भोगिनः, मनुष्याः, मृगाः, पशवः, खगाः, कीटाः, स्थावराणि च सर्वाणि— नद्यः, सिन्धवः, पर्वताः, वनानि, सरांसि, वेदाः सहाङ्गैः, शास्त्राणि, मन्त्राः, स्तोत्राणि, यज्ञाश्च— कालाग्नितः शिवान्तं लोकाः, तेषां चाधिपाः, अनन्तकोटिब्रह्माण्डानि तेषां चावरणानि— यत् किंचिद् अस्ति, अतीतम्, भविष्यद् वा, सर्वाः दिशः, विदिशः, कालस्य विभागाः च— यत् किंचिद् दृश्यते, शृणोति वा लोके, तत् सर्वं शङ्करस्याज्ञावैभवेन प्रतिष्ठितम्। तस्याज्ञाबलेनैव पृथिवी स्थिरा, पर्वताः, मेघाः, सिन्धवः, तारागणाः, इन्द्रमुख्याः देवाः, यत् किंचिद् अस्ति, चलं स्थिरं वा, चेतनं अचेतनं वा, सर्वं तिष्ठति। एतद् अद्भुततमं, हे कृष्ण, शम्भोः कर्म, यस्य कृत्यं न परिमीयते; इदं शृणु, यद् वेदमुखात् श्रुतवान्। कदाचित् देवाः सह इन्द्रेण, परस्परं कलहन्तः, युद्धे दानवान् जित्वा, 'अहं विजयी! अहम्!' इति गर्विताः। तदा महेश्वरः तेषां मध्ये, चिन्हरहितं, अद्भुतरूपं यक्षरूपेण प्रादुरभवत्। स तान् देवाः भूमेः तृणमेकं गृह्य, 'यः एषां तद् विकर्तुं शक्नोति, स एव दानवजिता' इति प्रोवाच। यक्षवचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः किंचित् क्रुद्धः सस्मितं तृणं ग्रहीतुं प्रचक्रमे। स मनसा अपि तं तृणं न स्प्रष्टुं शक्तः, किं पुनः हस्तेन; तद् छित्त्वा वज्रं चिक्षेप। स वज्रः, यक्षस्यैव तृणेन, सर्वतो विदारितः, पार्श्वे भूमौ पतितः। ततः अन्ये अपि लोकपालाः क्रुद्धाः, सहस्रशो अस्त्राणि तस्मिन् तृणे प्रक्षिप्तवन्तः। तदा महती ज्वाला प्रज्वलिता, तीव्रः वातः प्रववौ, जलाधिपः च समुत्प्लुतः, यथा प्रलयकाले भवति। एवं, हे कृष्ण, सर्वे देवाः, तृणस्य विरोधेन, यक्षस्यैव शक्त्या, निष्फलाः कृताः। ततः इन्द्रः, देवपतिः, कोपसमन्वितः यक्षं पप्रच्छ, 'को भवान्?' इति; स तु सर्वेषां पश्यतां अन्तर्धानमगात्। तस्मिन्नन्तरे हिमालयकन्या, दिव्याभरणभूषिता, आकाशे प्रादुरभवत्, शोभना, हसितमुखी, तेजस्विनी। तां दृष्ट्वा, शक्रमुख्याः देवाः विस्मिताः, प्रणम्य, यक्षं पप्रच्छुः, 'कः अयं अद्भुतः यक्षः?' देवी स्मितपूर्वकं प्रत्यवदत्— 'सः वः न गोचरः। तेन एष संसारचक्रं चलं स्थिरं च प्रवर्त्यते। तेनैव विश्वं प्रारम्भे सृज्यते, तेनैव पुनः लीयते; अन्यः नियन्ता नास्ति— तेनैव सर्वं नियन्त्र्यते।' एवं उक्त्वा सा महादेवी तत्रैव अन्तर्धानमगात्; सर्वे देवाः विस्मयविस्मृताः, ताम् नमस्कृत्य, स्वर्गं प्रतिपेदिरे। श्रुणु, हे कृष्ण, महेशस्य रूपाणि, शिवस्य, परात्मनः, यस्य मूर्तिभिः इदं सर्वं जगत् चलं स्थिरं च व्याप्यते। सः शिवः, अनन्तात्मा, स्वैः स्वैः रूपैः सर्वत्र स्थितः; इदं सर्वं तस्यैव स्मृतम्। ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, महेशानः, सदाशिवः— एते तस्यैव रूपाणि, यैः इदं विश्वं व्याप्यते। अन्यानि अपि रूपाणि सन्ति, पञ्च ब्रह्माख्यानि; एतेषां शरीरेण सर्वमिदं व्याप्यते, न किञ्चित् बहिः स्थितम्। ईशानः, पुरुषः, अघोरः, वामः, साध्यः— एते पञ्च देवस्य ब्रह्मरूपेण प्रसिद्धाः। ईशानाख्यं रूपं, श्रेष्ठतमं, भोक्तरि क्षेत्रज्ञे प्रत्यक्षं तिष्ठति। तत्पुरुषाख्यं रूपं, धैर्ययुक्तं, अव्यक्ते गुणाश्रये विषयभूते तिष्ठति। पिनाकिनः अघोरं पूज्यं रूपं बुद्धितत्त्वे धर्माद्यष्टाङ्गयुक्ते प्रतिष्ठितम्। वामदेवाख्यं महादेवरूपं अहंकारे प्रतिष्ठितं आगमविद्भिः कथ्यते। शम्भोः सद्योजातं रूपं, अनन्ततेजसम्, मनसि प्रतिष्ठितं स्मृतम्।