शिवपुराणम्

ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्तान्याखिलानि भगवतः देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः सृष्टयः संसारशक्त्यधीनानि सन्ति। तेषां सर्वेषां अधिपत्येन शिवः पशुपतिः इति स्मृतः। मलमोहादिभिः बन्धनैः भगवान् जीवांश्च बध्नाति। तेषां मुक्तिदाता स एव, यथा भक्त्या सम्यक् पूज्यते। चतुर्विंशतिः तत्त्वानि—माया, कर्म, गुणाः—एतानि तत्त्वानि जीवस्य विषयाः, जीवनबन्धनानि च। महेश्वरः ब्रह्मादिग्रासपर्यन्तं जीवांश्च एतैः बन्धनैः बध्नाति। एषु बन्धेषु, भगवान् प्रत्येकं स्वकर्माणि कर्तुं प्रेरयति। महेशस्य आज्ञया, प्रकृतिः पुरुषस्य यथायोग्यं उत्पादयति। सा बुद्धिं उत्पादयति; बुद्धिः अहंकारं, अहंकारः दशेन्द्रियाणि एकं च मनः, तथा पञ्च सूक्ष्मभूतानि उत्पादयति। देवदेवस्य शिवस्य महती आज्ञया, सूक्ष्मभूतानि अपि उत्पद्यन्ते। महाभूतानि च क्रमशः उत्पद्यन्ते, ब्रह्मादिग्रासपर्यन्तं देहधारिणां देहान् निर्मायन्ति। महाभूतानि अपि शिवस्य आज्ञया उत्पाद्यन्ते; बुद्धिः ज्ञाति, अहंकारः स्वत्वं करोति। मनः संज्ञानं करोति, संकल्पं च; इन्द्रियाणि, श्रोत्रादीनि, स्वस्वविषयांश्च—शब्दादीन्—गृह्णन्ति। प्रत्येकं स्वभावेन स्वकार्यं करोति, अन्यस्य न, देवस्य दिव्यशक्त्या; वाक् च अन्यानि कर्मेन्द्रियाणि यथास्थितानि सन्ति। प्रत्येकं स्वकार्यं एव करोति, अन्यत् न, शिवस्य आज्ञया; शब्दादीन् गृह्णन्ति, वाक्क्रियादीनि च कुर्वन्ति। सर्वेषां शम्भोः आज्ञा अविचलिता, परमेश्वरी च; सा सर्वजीवेषु अवसरं ददाति, निःशेषम्। आकाशः परमेश्वरस्य आज्ञया सर्वत्र व्याप्य अस्ति; प्राणादिभिः नामभेदैः जगत् अन्तर्य बाह्यं च स्थितम्। वायुः सर्वं धारयति शर्वस्य आज्ञया; देवताभ्यो हविर्यज्ञांश्च, पितृभ्यो पिण्डदानानि च वहति। अग्निः पाचनादिकं कर्म परमेश्वरस्य आज्ञया करोति; आपः तेन आदेशेन पुनरुत्पादनादिकं सर्वेषां साधयति। भूमिः सदा जगत् धारयति विश्वनाथस्य आज्ञया; सा देवांश्च पोषयति, दैत्यान् च विनाशयति, त्रिलोक्यं रक्षति। तस्य आज्ञया, इन्द्रः देवैः सह, जलाधिपत्यं निर्वहति; वरुणः अपि तान् सदा रक्षति। दोषिणः तेन आज्ञया बन्धनैः बद्ध्यन्ते; यक्षाधिपः धनाधिपः सदा धनं ददाति। पुण्यानुसारं जीवेषु समृद्धिं ददाति, पुरुषस्य उपदेशेन; ज्ञानेषु स्थिरज्ञानं ददाति। दुष्टान् शिवस्य आज्ञया निगृह्णाति; शेषः शिवस्य आदेशेन भूमिं शिरसा धारयति। यत् कृष्णरूपं, तीक्ष्णं, मृत्युदायकं हरिवपुः, तत् सर्वं परमेश्वरस्य आज्ञया उत्पाद्यते। स्वस्वरूपैः विष्णुः रक्षति, अन्ते च संहरति; जगत् कालनाथस्य आज्ञया पालयति। स त्रिरूपः सृष्टिं करोति, कम्पते, अन्ते सर्वलोकान् संहरति; हरिः तेन आज्ञया कर्म करोति। विश्वात्मा सृष्टिं करोति, त्रिरूपः पालयति; कालः सर्वं साधयति, कालः सर्वाणि भूतानि संहरति। कालः परमकालनाथस्य आज्ञया जगत् पालयति; त्रिभागेन लोकं धारयति, वर्षादिकं च प्रवर्तयति। आकाशे सूर्यः देवदेवस्य आज्ञया वर्षं वर्षति; स पौष्यं करोति, सर्वाणि भूतानि प्रमोदयति। शशिशेखरस्य आज्ञया, देवाः सोमपानं कुर्वन्ति; आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ, मरुतः च। देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, भोक्तारः, मानवाः, मृगाः, पशवः, पक्षिणः, कीटाः, स्थावराः अपि—नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, सरांसि, वेदाः सहाङ्गैः, शास्त्राणि, मन्त्राः, स्तोत्राणि, यज्ञाः—कलाग्निशिवपर्यन्तं लोकाः, तेषां पतयः, अनन्तविश्वानि तेषां आवरणानि—यदस्ति, यत् गतं, यत् भविष्यति, सर्वदिशः, मध्यदिशः, कालविभागः, तस्य अंशाः—यदिह दृश्यते, यत् श्रूयते, सर्वं शङ्करस्य आज्ञाशक्त्या स्थापितम्। तस्य आज्ञाबलात् भूमिः अत्र स्थिता, पर्वताः, मेघाः, समुद्राः, तारा गणाः, इन्द्राद्याः देवाः, यदस्ति, चलं वा अचलं वा, चेतनं वा अचेतनं वा, सर्वं स्थितम्। एतत् अतिशयम्, हे कृष्ण, शम्भोः कर्म, यस्य कर्माणि अनन्तानि; इदं शृणु, यद् वेदमुखात् मया श्रुतम्। पुरातनकाले, देवाः इन्द्रसहिताः, परस्परं विवाद्य, युद्धे दैत्यांश्च जित्वा, अहं विजयी, अहं विजयी इति गर्वं कृतवन्तः। तदा महेश्वरः तेषां मध्ये अद्भुतरूपेण प्रकटितः, लिङ्गरहितः, यक्षरूपेण प्रादुरभवत्। स देवेषु भूमेः तृणं गृह्य, 'यो युष्माकं एतत् तृणं परिवर्तयितुं शक्नोति, स एव दैत्यविजयी' इति उवाच। यक्षस्य वचनं श्रुत्वा, वज्रपाणिः शचीपतिः, किञ्चित् क्रुद्धः, हसन्, तृणं उद्धर्तुं प्रयासं अकरोत्। स तृणं मनसा अपि न स्पृष्टुम् अशक्नोत्, हस्तेन तु किं पुनः? तृणं छेदितुं वज्रधारी स्वशस्त्रं अपि क्षिप्तवान्।