शिवपुराणम्

किल तत्र महदाश्चर्यं श्रूयताम्। एकदा ऋषयः किल वायुमिदं पप्रच्छुः—“किं तत् पाशुपतं विज्ञानं? कथं शिवः पशुपतिः? कथं च कृष्णेन निष्कल्मषकर्मणा धौम्यस्य ज्येष्ठः पृष्टः?” तं प्रति ते पुनरूचुः—“शङ्करस्य रूपं सर्वं वद; त्वत्तः श्रेष्ठः वक्ता नास्ति त्रिषु लोकेषु, न चान्योऽस्ति स्वामी।” एवं तेषां वचनं श्रुत्वा महर्षिः प्रभञ्जनः शिवं स्मृत्वा प्रसन्नात्मा वाक्यमिदं प्रवक्तुमुपचक्रमे। स स्मारयामास—पुरा हि महेशेन श्रीकण्ठेन मन्दरे गिरौ भगवत्या भगवता साक्षात् पाशुपतं परमं विज्ञानं उपदिष्टम्। तदेव विज्ञानं जगतां प्रभवः विष्णुः कृष्णरूपधारी पृष्टवान्—“कथं देवानां चान्येषां च पशुत्वं? कथं च शिवस्य पशुपतित्वं?” इति। यथोपदिष्टं तद्विज्ञानं उपमन्युना मुनिना कृष्णाय, तथा ह्यहं संक्षेपेण वक्तुमिच्छामि। शृणुत सावधानाः। पूर्वं हि विष्णुः कृष्णरूपधारी उपमन्युमुपविष्टं समुपेत्य विधिवदभिवाद्य प्राञ्जलिरुवाच—“भगवन्, पाशुपतं दिव्यं विज्ञानं श्रोतुमिच्छामि, यद्भगवता भगवत्यै प्रोक्तं, तच्च सर्वं यशः। कथं पशुपतिः देवः पशूनां स्वामी? के पशवः सञ्ज्ञायन्ते? कैः बन्धनैः बद्धाः, कथं च विमुच्यन्ते?” एवं तेन प्रेरितः महात्मा उपमन्युस्तु, देव्या सह देवमभिवन्द्य, यथापृष्टं वाक्यमुवाच। स उवाच—“ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्तान्यखिलानि देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः पशवः स्मृताः, संसारशक्त्युपगतानि। तेषां स्वामित्वात् शिवः पशुपतिरिति स्मृतः। मलेन मायया मोहशक्त्या च भगवान् पशून् बध्नाति। स एव तेषां मुक्तिदाता भक्त्या सम्यगुपासितः। चतुर्विंशतिः तत्त्वानि—माया, कर्म, गुणाश्च—एतानि बन्धनानि जीवनाम् इत्युच्यन्ते। एभिः महेश्वरः ब्रह्मादिभ्यः तृणपर्यन्तान् पशून् बध्नाति। एतैरेव बन्धनैः भगवान् स्वकर्मणि सर्वान् नियोजयति। महेशस्याज्ञया प्रकृतिः पुरुषार्थमुपपादयति। सा बुद्धिं उत्पादयति, बुद्धिरहंकारं जनयति, अहंकारस्तु दशेन्द्रियाणि मनश्च, पञ्च च तन्मात्राणि। देवदेवस्याज्ञया शुभदायिनः शिवस्य महतीनां तन्मात्राणामपि सृष्टिः भवति। महाभूतानि सम्यगन्योन्यं संजन्य, ब्रह्माद्यन्तानां सर्वदेहिनां शरीराणि सृजन्ति। सर्वाणि महाभूतानि शिवस्याज्ञया सृज्यन्ते; बुद्धिः विज्ञात्री, अहंकारः कर्तृत्वाभिमानी। मनः संकल्पविकल्पकर्तृ, इन्द्रियाणि शब्दादीन् विषयान् पृथक् पृथग्गृह्णन्ति। प्रत्येकं स्वभावतः स्वकर्मैव करोति, नान्यत्, भगवतः शासनशक्त्या; वाक्पाण्यादिकर्मेन्द्रियाणि च तद्विधानेन स्थितानि। प्रत्येकं स्वं स्वं कर्म कुर्युः, नान्यत्, शिवस्याज्ञया; शब्दादीन् गृह्णन्ति, वाक्यादिकर्माणि च कुर्वन्ति। सर्वेषां शंभोः शासनं सर्वोत्तमं, अविचलितं; सर्वेषां भूतानां तदनुग्रहेणैव अवसरः लभ्यते। आकाशः परमेश्वरस्याज्ञया व्याप्य स्थितः; प्राणादिभेदैः नामभिः जगदन्तर्बहिश्च वर्तते। वायुः शर्वस्याज्ञया सर्वं धारयति; स देवदानवपितृभ्यो हविरुत्क्रामयति। अग्निः परमेश्वरस्याज्ञया पाचनादिकर्म करोति; आपः तेनैवाज्ञया सर्वेषां पुनरुत्थानादिकार्यं साधयन्ति। पृथ्वी विश्वनाथस्याज्ञया सदा जगद्दधाति; सा देवान् पुष्णाति, दैत्यान् नाशयति, त्रैलोक्यं रक्षति। तस्याज्ञया देवेन्द्रः सर्वैः सुरैः सह वारिप्रभुत्वं नित्यमनुतिष्ठति; वरुणोऽपि तान्येव पालयति। स एव पापिनः पाशैः बद्ध्वा निगृह्णाति; यक्षपतिः धनाध्यक्षः सदा धनं प्रयच्छति। पुण्यानुसारं स प्राणिनां श्रीं ददाति, पण्डितेभ्यः स्थिरं विज्ञानं ददाति। दुष्टान् निगृह्णाति शिवस्याज्ञया; शेषः तस्यैवाज्ञया पृथ्वीं शिरसि धारयति। यद् कृष्णं तीक्ष्णं मरणात्मकं हरिरूपं स्मृतं, तदपि भगवतः शासनात् सम्पूर्णं सृज्यते। विष्णुः स्वस्वरूपैः रक्षति, समाप्तौ च संहरति; तदाज्ञया जगत् पालयति। स सृजति, कम्पते, त्रिभिरात्मभिः सर्वलोकानन्ते संहरति; हरिः तस्यैवाज्ञया कर्म करोति। विश्वात्मा सृजति, त्रिधा भूत्वा पालयति; कालः सर्वं साधयति, काल एव सर्वाणि भूतानि संहरति। कालः तस्यैवाज्ञया जगत् पालयति; त्रिभागेन लोकं धारयति, वर्षादिकं प्रेषयति। दिवि आदित्यः देवदेवस्याज्ञया वर्षं वृष्ट्वा ओषधीः पुष्णाति, सर्वाणि भूतानि तर्पयति। शशिशेखरस्याज्ञया देवाः सोमपानं कुर्वन्ति; आदित्या, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ, मरुतः च। देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, भोक्तारः, मनुष्याः, मृगाः, पशवः, खगाः, कीटाः, स्थावराणि च। नद्यः, समुद्राः, पर्वताः, वनानि, तडागानि, वेदाः सहाङ्गैः, शास्त्राणि, मन्त्राः, स्तोत्राणि, यज्ञाश्च—एते सर्वे भगवतः शासनात् प्रवर्तन्ते। एवं पाशुपतं विज्ञानं, सर्वस्य जगतः कारणरूपं, शिवस्याज्ञया सर्वं प्रवर्तते, सर्वं तेनैव नियन्त्र्यते, सर्वं तेनैव मोच्यते च।